Foundations and Trends in Research

Болашақ математика мұғалімдерін даярлауда математиканы оқытудың әдістемелік жүйесін жобалаудың дидактикалық негіздері

2026-05-31T15:49:26+00:00

Қазіргі білім беру жүйесіндегі жаһандық өзгерістер педагог кадрларды даярлау мазмұнына жаңа талаптар қоюда. Әсіресе, математикалық білім беру саласында болашақ мұғалімнің тек теориялық білімді меңгеруі жеткіліксіз болып, кәсіби-педагогикалық, әдістемелік және цифрлық құзыреттіліктерді кешенді түрде қалыптастыру қажеттілігі артып отыр. Бұл жағдай математиканы оқыту үдерісін ұйымдастырудың дәстүрлі тәсілдерін қайта қарастырып, оқытудың әдістемелік жүйесін ғылыми негізде жобалауды талап етеді. Қазіргі таңда білім алушының танымдық белсенділігін дамыту, функционалдық сауаттылығын қалыптастыру, математикалық ойлауын жетілдіру және практикалық міндеттерді шешуге бейімдеу мәселелері математикалық білім берудің негізгі бағыттарының біріне айналды.

Болашақ математика мұғалімдерін даярлау жүйесінде әдістемелік даярлықтың маңызы ерекше. Себебі мұғалімнің кәсіби сапасы тек пәндік білім деңгейімен емес, сол білімді тиімді ұйымдастыра алуымен, оқытудың әдістері мен технологияларын орынды қолдануымен, оқу процесін педагогикалық тұрғыдан жобалай алуымен анықталады. Осыған байланысты математиканы оқытудың әдістемелік жүйесін жобалау мәселесі педагогикалық білім беру теориясы мен практикасындағы өзекті ғылыми бағыттардың бірі болып табылады. Әдістемелік жүйені жобалау барысында оның құрылымдық компоненттері, дидактикалық негіздері, оқыту мақсаттары мен мазмұны арасындағы өзара байланыс жүйелі түрде қарастырылуы қажет

ОҚУШЫЛАРДЫҢ ҚҰҚЫҚТЫҚ МӘДЕНИЕТІН ҚАЛЫПТАСТЫРУДАҒЫ ТӘРБИЕ ЖҰМЫСЫНЫҢ РӨЛІ

2026-05-31T18:05:45+00:00

Қазіргі жаһандану дәуірінде қоғамның тұрақты дамуы мен құқықтық мемлекеттің нығаюы азаматтардың құқықтық мәдениет деңгейімен тікелей байланысты. Қазақстан Республикасының стратегиялық даму бағыттарында заң үстемдігін қамтамасыз ету, азаматтардың құқықтық санасын арттыру және құқық бұзушылықтың алдын алу мәселелері басым міндеттердің бірі ретінде айқындалған. Осы тұрғыдан алғанда білім беру ұйымдарының алдында тұрған маңызды міндеттердің бірі – оқушылардың құқықтық мәдениетін қалыптастыру, олардың құқықтары мен міндеттерін терең түсінетін, заң талаптарын құрметтейтін, азаматтық жауапкершілігі жоғары тұлға тәрбиелеу болып табылады.
Қазақстан Республикасының Конституциясында адам құқықтары мен бостандықтары мемлекеттің ең қымбат қазынасы ретінде танылған. Сонымен қатар «Білім туралы» Қазақстан Республикасының Заңы, «Қазақстан Республикасындағы баланың құқықтары туралы» Заңы, «Кәмелетке толмағандар арасындағы құқық бұзушылықтардың профилактикасы және балалардың қадағалаусыз және панасыз қалуының алдын алу туралы» Заңы, сондай-ақ тәрбие жұмысына қатысты нормативтік-құқықтық құжаттар өскелең ұрпақтың құқықтық тәрбиесіне ерекше назар аударуды талап етеді. Бұл құжаттарда білім беру ұйымдарының міндеті тек сапалы білім беру ғана емес, сонымен қатар заңды құрметтейтін, құқықтық мәдениеті жоғары азамат қалыптастыру екендігі нақты көрсетілген.
Ғылыми әдебиеттерде құқықтық мәдениет ұғымы құқықтық білімдердің, құқықтық сананың, құқықтық құндылықтардың және құқықтық мінез-құлықтың жиынтығы ретінде қарастырылады. Құқықтық мәдениеті қалыптасқан тұлға заң нормаларын біледі, өз құқықтары мен міндеттерін түсінеді, қоғамдық тәртіпті сақтауға жауапкершілікпен қарайды және құқықтық қатынастарға саналы түрде қатысады. Мұндай қасиеттер адамның тұлғалық дамуына, әлеуметтік бейімделуіне және қоғамдағы белсенді азаматтық ұстанымының қалыптасуына ықпал етеді.
Қазіргі таңда қоғамдағы әлеуметтік өзгерістер, ақпараттық технологиялардың қарқынды дамуы, жастардың интернет кеңістігін кеңінен пайдалануы құқықтық тәрбие беру мәселесінің өзектілігін бұрынғыдан да арттыра түсті. Сондықтан мектеп қабырғасынан бастап оқушылардың құқықтық мәдениетін қалыптастыру жүйелі әрі мақсатты ұйымдастырылған тәрбие жұмысының маңызды бағыты болып табылады.

Информатиканы оқытудағы нейрокомпьютерлік технологиялар: адаптивті веб-жүйені жобалау және енгізу

2026-05-31T21:11:23+00:00

Цифрлық білім беру технологияларының заманауи дамуы бірыңғай оқыту әдістерінен жекелендірілген білім беру траекторияларына көшуді талап етеді. Ең перспективалы бағыттардың бірі-білім алушының жеке ерекшеліктеріне сәйкес оқу материалының мазмұны мен күрделілігін автоматты түрде реттеуді көздейтін бейімделгіш оқыту.
Бұл тәсіл информатиканы зерттеу кезінде ерекше өзектілікке ие болады. Студенттер әртүрлі дайындық деңгейлеріне, материалды меңгеру жылдамдығына және алгоритмдік есептерді шешу дағдыларына ие. Нәтижесінде барлық білім алушылар үшін бірыңғай тапсырмалар жиынтығын пайдалану әрқашан жоғары оқу тиімділігіне қол жеткізуге мүмкіндік бермейді.
Осыған байланысты әр түрлі деңгейдегі тапсырмаларды автоматты түрде таңдауға және оқу тапсырмаларын орындау барысында интеллектуалды қолдау көрсетуге арналған информатиканы оқытудың веб-жүйесі жасалды.

METHODOLOGICAL ASPECTS OF TEACHING PHYSICS USING ELECTRONIC EDUCATIONAL TOOLS

2026-05-31T21:17:00+00:00

This study examines the methodological foundations and practical implementation of electronic educational tools (EETs) in secondary school physics education. The research focuses on the integration of virtual laboratories, interactive simulations, problem-based learning, and digital assessment tools within the framework of Technological Pedagogical Content Knowledge (TPACK) and the STEAM approach. Unlike previous studies that mainly described individual technologies, this research proposes a comprehensive methodological model that combines digital tools, pedagogical strategies, and subject-specific content. Empirical evidence obtained through the implementation of the “Physics and Ecology” electronic educational tool demonstrates improvements in student engagement, conceptual understanding, research skills, and functional scientific literacy. The findings indicate that multimodal learning environments, virtual experimentation, and formative assessment significantly enhance learning outcomes in physics education.

Формирование эвакуационного каркаса Алматы в условиях сейсмического риска

2026-05-31T16:44:44+00:00

Статья рассматривает формирование эвакуационного каркаса Алматы как самостоятельного градостроительного слоя, который должен связывать дорожную сеть, открытые пространства, районные и городские safe zones, систему оповещения, а также институциональные механизмы реагирования. Актуальность темы обусловлена сочетанием высокой сейсмической уязвимости города, плотной застройки центральных и предгорных районов, ограниченной проницаемости ряда кварталов и вероятности постсейсмических блокировок на магистралях из за обломков, пожаров, повреждения инженерных сетей и неуправляемого автотрафика. Методически исследование опирается на анализ официальных японских материалов по Earthquake Early Warning, эвакуационным местам, дорогам и мерам в отношении «застрявших» пассажиров, а также на современные работы по моделированию пешеходной эвакуации и функционирования транспортных сетей после землетрясений. В качестве ключевого вывода обосновывается, что для Алматы рационален не единый «маршрут спасения», а трехуровневый каркас: локальные узлы первичного выхода из зоны падения, районные safe zones 10–15 минутной доступности и городские хабы длительного пребывания, связанные резервируемыми магистральными коридорами. Предлагаются приоритеты для ретрофита, логика выбора открытых пространств, ориентиры по вместимости, управлению потоками, цифровому оповещению и KPI реализации до 2030 года. [1], [3], [5], [8], [9], [13].

Landşaft dizaynı

2026-05-31T22:06:37+00:00

Məqalədə landşaft dizaynının elmi, praktiki və nəzəri əsasları ətraflı şəkildə təhlil edilmişdir. Araşdırmalar sübut edir ki, landşaft dizaynı yalnız açıq məkanların estetik təşkili ilə məhdudlaşmır, həmçinin ekologiya, torpaqşünaslıq, memarlıq, botanika və şəhərsalma kimi müxtəlif elmi sahələrin qarşılıqlı inteqrasiyasına əsaslanan kompleks fəaliyyət istiqamətidir. Tədqiqat zamanı landşaft dizaynının tarixi inkişaf mərhələləri, kompozisiya prinsipləri və məkanın inkişaf etdirilmə rolu araşdırılmışdır.

Məqalədə landşaft dizaynının sosial, iqtisadi və ekoloji funksiyaları təhlil olunmuş, yaşıllıq sahələrinin insan sağlamlığına təsiri qiymətləndirilmişdir. Həmçinin bitki örtüyünün seçilməsi, relyefin təşkili, torpaq xüsusiyyətlərinin hesaba alınması, iqlim faktorlarının layihələndirilmə mərhələsində əhəmiyyəti müəyyən edilmişdir. Landşaft dizaynında kompozisiya qanunları, forma, tekstura, faktura, rəng palitrası, miqyas və s. məkanın vizual keyfiyyətlərinin formalaşmasında əsas rol oynadığı qeyd edilmişdir.

Tədqiqatların araşdırılması nəticəsində ortaya çıxmışdır ki, müasir dövrdə landşaft dizaynı ekoloji problemlərin həlli, dayanıqlı inkişaf, yaşıl infrasturkturun formalaşdırılması baxımından strateji önəm daşıyır. Yaşıl damlar, ağıllı suvarma sistemləri, şaquli bağlar, yağış bağları, inklüziv dizayn prinsipləri müasir landşaft memarlığının əsas istiqamətləri kimi dəyərləndirilirdi.

Nəticədə, landşaft dizaynının təbiət və insan arasında olan harmonik əlaqənin yaradılmasında, ekoloji bərabərliyin qorunmaslnda və estetik, erqonomik cəhətdən dayanıqlı məkanların yaradılmasında önəmli rol oynadığı nəticəsinə gəlinmişdir

MULTIMODAL ARTIFICIAL INTELLIGENCE SYSTEMS

2026-05-30T20:47:35+00:00

Multimodal AI refers to machine learning models that can process and integrate data from multiple modalities or data types. These modalities can include text, images, audio, video, and other forms of sensory input.

Multimodal AI represents the next evolution in AI, expanding the capabilities of models by allowing them to process multiple types of data simultaneously. Unlike traditional AI models that operate in a single “modality,” such as text-only systems, multimodal AI systems combine multiple forms of data—text, images, audio, video, and more—to produce richer and more complex results.

A multimodal model has the ability to understand and process any input, combine different types of data, and produce any desired output. Multimodal AI represents a significant leap forward in the field of AI. By integrating different types of data inputs, these systems produce more accurate and contextually rich results than their unimodal counterparts. However, the road ahead is fraught with challenges, from technical hurdles like data fusion to ethical concerns about privacy and bias. As the technology continues to advance, it will open up new opportunities in a variety of areas, making it a key driver of the future of AI.

Generative AI focuses on creating new content from existing data. Multimodal AI combines and processes multiple types of data to perform tasks that require a broader understanding of different inputs. While the two may overlap (for example, a generative AI model can use multimodal inputs to generate content), their core functions differ in how they handle the data and what they are designed to achieve.

Олимпиадалық есептердегі «жасырын» құрылымдар: Қысқаша көбейту формулалары арқылы күрделі алгебралық өрнектерді түрлендіру әдістемесі

2026-05-31T15:54:34+00:00

Бұл мақалада олимпиадалық деңгейдегі алгебралық есептерді шешудің тиімді әдістері, атап айтқанда, күрделі өрнектердің ішіндегі «жасырын» құрылымдарды анықтау мәселелері қарастырылады. Зерттеудің басты нысаны - стандартты қысқаша көбейту формулаларын стандартты емес ситуацияларда қолдану арқылы есептің шешім жолын оңтайландыру. Мақаланың мақсаты - оқушылар мен педагогтарға алгебралық түрлендірулердің тереңдетілген әдістемесін ұсыну. Жұмыс барысында күрделі рационал өрнектерді ықшамдау, санның дәрежелерін жіктеу және көпмүшелердің түбірлерін табуға бағытталған арнайы тапсырмалар жүйесі талданды. Автор ретінде логикалық құрылымдарды көре білу дағдысының математикалық ойлауды дамытудағы маңыздылығына ерекше назар аудардым. Мақалада қарастырылған әдістер стандартты тәсілдер тығырыққа тірейтін күрделі жағдайларда математикалық интуицияны қолданудың маңыздылығын көрсетеді. Сонымен қатар, материалда теориялық білім мен практикалық шеберлікті ұштастырудың нақты алгоритмдері ұсынылған. Зерттеу нәтижесінде ұсынылған әдістемелік тәсілдер математикалық олимпиадаларға дайындық кезеңінде және мектеп бағдарламасынан тыс тереңдетілген курстарда негізгі құрал ретінде пайдалануға ұсынылады. Түрлендірулердің бұл жүйесі есепті шешу уақытын қысқартып қана қоймай, математикалық сұлулық пен логикалық дәлдікті ұғынуға мүмкіндік береді

МЕКТЕП ФИЗИКАСЫНА ЖАСАНДЫ ИНТЕЛЛЕКТІНІ КІРГІЗУ

2026-05-31T16:19:24+00:00

Мақалада жасанды интеллект технологиялары мұғалім үшін тиімді көмекші құрал ретінде үлкен мүмкіндік беретіні және жасанды интеллект сабақ жоспарын құруға, күрделі тақырыптарды қарапайым тілде түсіндіруге, есептер мен тапсырмалар әзірлеуге, тәжірибелердің үлгілерін ұсынуға, көрнекі материалдар жасауға және оқу процесін жекелендіруге көмектесетіні көрсетілген

БҰЛТТЫ ПЛАТФОРМАЛАРМЕН ҮЛКЕН ДЕРЕКТЕРДІ ӨҢДЕУДЕГІ ЖАСАНДЫ ИНТТЕЛЕКТ

2026-05-31T16:56:00+00:00

Бұл мақалада бұлтты технологиялар, Big Data және жасанды интеллект жүйелерінің қазіргі цифрлық ортадағы маңызы қарастырылды. Зерттеу барысында деректерді сақтау мен өңдеудің заманауи тәсілдері, ақпараттарды интеллектуалды талдау мүмкіндіктері және бұл технологиялардың әртүрлі салалардағы қолданылу ерекшеліктері сипатталды. Сонымен қатар білім беру, медицина, бизнес және өндіріс салаларындағы практикалық артықшылықтары талданып, цифрлық трансформацияға әсері көрсетілді.

ANALYSIS OF FACTORS INFLUENCING THE U.S. DOLLAR EXCHANGE RATE IN SOME COUNTRIES

2026-05-31T18:36:15+00:00

This study examines the macroeconomic factors influencing the U.S. dollar exchange rate in selected countries. The analysis is based on annual data from 1999 to 2024 and includes domestic and global macroeconomic indicators. A multiple linear regression model with lagged variables is used to capture the dynamic nature of exchange rate movements, while feature selection is performed using a combinatorial approach and multicollinearity diagnostics based on the Variance Inflation Factor (VIF). The results indicate that the model demonstrates varying predictive performance across countries, with more accurate results in some economies and less accurate results in others

БРОУНДЫҚ ҚОЗҒАЛЫС ЖӘНЕ ТЕМПЕРАТУРА АРАСЫНДАҒЫ БАЙЛАНЫС

2026-05-31T18:50:43+00:00

Бұл мақалада броундық қозғалыс пен температура арасындағы өзара байланыс молекулалық-кинетикалық теория негізінде талданды. Зат бөлшектерінің үзіліссіз жылулық қозғалысы және оның температураға пропорционалдығы ғылыми тұрғыда қарастырылды. Қоса алғанда молекулалық физиканың даму тарихын және оның тәжірибелік дәлелдері ұсынылды. Сонымен қатар, температура шкалалары мен олардың физикалық мағынасы берілді. Мақалада броундық қозғалыс және температура арасындағы байланысты қарастыра отырып, температура неғұрлым жоғары болса, молекулалар соғұрлым жылдам қозғалып, броундық бөлшектерді қаттырақ әрі көбірек соқтығысуға алып келетіні берілді

ЫСТЫҚ КЛИМАТТЫҚ ЖАҒДАЙЛАРДА СУДЫҢ БУЛАНУЫН АЗАЙТУДЫҢ ФИЗИКАЛЫҚ ӘДІСТЕРІ

2026-05-31T19:39:44+00:00

Бұл мақалада ыстық климаттық жағдайларда судың булануын азайтудың физикалық әдістері туралы көрсетілген. Біз ең алдымен ыстық климаттық жағдайлардың ерекшеліктерін қарастырдық және Қазақстандағы ыстық аймақтар туралы ақпараттармен салыстырдық. Булану процесінің физикалық мағынасына тоқталып, оның молекулалар қозғалысына және температураға қаншалықты тәуелді екенін сипаттадық. Сонымен қатар, судың булануын азайтуға арналған физикалық әдістерге тоқталдық, атап айтқанда, қалқымалы үздіксіз жабындар, пластикалық шарлар және модульдік қалқымалы қондырғылар әдістері талданды.

Әлеуметтік кәсіпкерліктегі инновациялық әдістер: отандық және халықаралық тәжірибеге салыстырмалы талдау

2026-05-30T20:32:52+00:00

Бұл мақалада әлеуметтік кәсіпкерлік саласындағы инновациялық әдістер мен тәсілдер қарастырылады. Автор халықаралық озық тәжірибелерді (Ұлыбритания, АҚШ, Оңтүстік Корея) зерделей отырып, оларды Қазақстандағы әлеуметтік кәсіпкерліктің қазіргі даму деңгейімен салыстырады. Зерттеу барысында әлеуметтік кәсіпкерлікті қолдаудың құқықтық, қаржылық және технологиялық инновациялық құралдарына талдау жасалды. Салыстырмалы талдау нәтижесінде отандық тәжірибені жетілдіруге және әлеуметтік инновацияларды енгізуге бағытталған ұсыныстар тұжырымдалды. Түйін сөздер: әлеуметтік кәсіпкерлік, әлеуметтік инновациялар, импакт-инвестициялар, салыстырмалы талдау, халықаралық тәжірибе, краудфандинг.
XXI ғасырда жаһандық және аймақтық деңгейдегі әлеуметтік мәселелерді шешудің дәстүрлі тетіктері (мемлекеттік бюджет есебінен қолдау немесе таза қайырымдылық) өзінің шекті тиімділігін көрсетті. Осы тұста нарықтық құралдар мен әлеуметтік миссияны ұштастырған әлеуметтік кәсіпкерлік феномені алдыңғы қатарға шықты. Әлеуметтік кәсіпкерлік — бұл тек қана пайда табуды емес, қоғамдағы нақты бір түйткілді (инклюзия, экология, кедейшілік, жұмыссыздық) инновациялық әдістермен шешуді көздейтін тұрақты бизнес-модель.

ЦИФРЛАНДЫРУДЫҢ КӨЛІК ЛОГИСТИКАСЫНЫҢ ТИІМДІЛІГІН ДАМЫТУҒА ӘСЕРІ

2026-05-30T20:42:01+00:00

Аталған мақалада Қазақстанның көлік-логистикалық қызметтер саласын цифрлық трансформациялау үрдісі және оның халықаралық жүк тасымалдарының құны мен тиімділігіне әсері қарастырылады, зерттеу барысында саланың қазіргі даму жағдайы, цифрлық технологияларды енгізудің негізгі бағыттары, соның ішінде электрондық құжат айналымы, автоматтандырылған кеден жүйелері, интеллектуалды логистикалық платформалар және деректерге негізделген басқару шешімдері талданады, сондай-ақ Қазақстанның транзиттік әлеуеті мен Еуропа–Азия бағытындағы көлік дәліздеріндегі рөлі статистикалық мәліметтер негізінде бағаланады; мақалада цифрландыру нәтижесінде тасымалдау уақытының қысқаруы, операциялық шығындардың төмендеуі және логистикалық процестердің ашықтығы мен тиімділігінің артуы дәлелденеді, сонымен қатар халықаралық контейнерлік тасымалдардың өсу динамикасы мен көлік инфрақұрылымының даму үрдістері қарастырылады; зерттеу қорытындысында цифрлық трансформация Қазақстанның көлік-логистикалық жүйесінің бәсекеге қабілеттілігін арттырып, оны Еуразиядағы маңызды транзиттік хабтардың біріне айналдыруға ықпал ететіні негізделеді, сондай-ақ саланы одан әрі дамыту үшін цифрлық интеграцияны тереңдету, инновациялық технологияларды енгізу және инфрақұрылымды жетілдіру қажеттілігі айқындалады

ОРГАНИЗАЦИЯ УЧЕТА РАСХОДОВ СУБЪЕКТА ПО ЦЕНТРАМ ОТВЕТСТВЕННОСТИ

2026-05-31T16:36:44+00:00

В статье рассматриваются теоретические основы и практические аспекты организации учета расходов субъекта по центрам ответственности. Выявлены типичные недостатки действующих систем учета расходов и обоснована необходимость их устранения. Предложена модель учета расходов по трем центрам ответственности с рекомендациями по распределению косвенных расходов

Использование ИКТ предприятиями Азербайджана

2026-05-31T16:40:02+00:00

Представлен обзор научной литературы о преимуществах использования информационно-коммуникационных технологий на предприятиях. Проанализированы различные показатели использования информационно-коммуникационных технологий на предприятиях Азербайджана. Исследованы число предприятий с доступом к интернету в зависимости от вида экономической деятельности; доля предприятий, сделавших, либо принявших заказ по интернету, в общем числе предприятий; показатели распределения предприятий по целям использования интернета (% от общего использования интернета) и прочие показатели.

ДҮНИЕ ЖҮЗІНДЕГІ ЕҢ ІРІ АҚШАЛАЙ ЕСЕП АЙЫРЫСУ ЖҮЙЕЛЕРІ

2026-05-31T17:33:01+00:00

Бұл мақалада халықаралық деңгейде кең қолданылатын Visa, Mastercard және UnionPay ақшалай есеп айырысу жүйелерінің қалыптасу ерекшеліктері мен қазіргі қаржы нарығындағы орны қарастырылады. Қолма-қол ақшасыз есеп айырысулардың дамуы төлем жүйелерінің құрылымы мен қызмет ауқымын түбегейлі өзгертті. Зерттеу барысында аталған төлем жүйелерінің жұмыс істеу қағидаттары, географиялық таралуы және экономикалық ықпалына салыстырмалы талдау жасалады. Visa мен Mastercard жүйелері жаһандық нарықта трансұлттық сипатымен ерекшеленсе, UnionPay аймақтық негізде дамып, халықаралық деңгейде белсенді кеңею үрдісін көрсетуде. Мақалада төлем карталары арқылы жүзеге асатын операциялардың қауіпсіздігі, жылдамдығы және сенімділігі қаржы айналымының тұрақтылығына әсер ететін негізгі факторлар ретінде қарастырылады. Зерттеу нәтижелері халықаралық төлем жүйелерінің әлемдік қаржы инфрақұрылымындағы маңызын анықтауға мүмкіндік береді.

Accounting for Foreign Exchange Differences

2026-05-31T17:36:47+00:00

This article examines the specific aspects of accounting for foreign exchange differences arising from the purchase of materials from foreign suppliers. As a practical example, the procurement of raw materials for the production of plastic cards from a Russian counterparty with settlements denominated in Russian rubles is analyzed. The article describes the procedures for recognizing assets, liabilities, and foreign exchange differences in accounting records

Жасанды интеллекті экономикада қолдану теориялары

2026-05-31T20:35:17+00:00

Жасанды интеллекттің заманауи технологиялары, және оларды экономикада қолдану тақырыбы өте өзекті және сұранысқа ие болып қала береді. Жасанды интеллекттің қарқынды дамуы мен оның бизнестің әртүрлі салаларына интеграциялануын ескере отырып, экономика оның әсерін сезініп қана қоймай, оны процестерді оңтайландыру, өнімділікті арттыру және жаңа мүмкіндіктер жасау үшін белсенді қолданады.

Жасанды интеллект корпорацияларға күнделікті және қайталанатын бизнес-процестерді автоматтандыруға мүмкіндік береді. Бұл еңбек шығындарының айтарлықтай төмендеуіне, тиімділіктің артуына және тапсырмалардың орындалуын жеделдетуге әкеледі. AI технологиялары компанияларға үлкен деректерді талдауға сүйене отырып, негізделген стратегиялық шешімдер қабылдауға мүмкіндік береді. Машиналық оқытудың қуатты алгоритмдері трендтерді анықтауға, нарықтағы өзгерістерді болжауға және өзгерістерге бейімделуге көмектеседі. Корпоративтік стратегияларда AI пайдалану тұтынушылармен жеке қарым-қатынас жасауға мүмкіндік береді. Деректерге негізделген ұсыныстар мен виртуалды көмекшілер қанағаттану мен адалдықты арттыру арқылы тұтынушы тәжірибесін жақсартады. AI жаңа өнімдер мен қызметтерді зерттеу және әзірлеу процесіне белсенді қатысады. Деректерді талдау және машиналық оқыту технологиялары инновациялық шешімдерді ұсына отырып, нарық қажеттіліктерін анықтауға мүмкіндік береді. AI-ді өз стратегияларына біріктіретін корпорациялар киберқауіптермен тиімді күреседі. Машиналық оқыту алгоритмдері деректердің қауіпсіздігін қамтамасыз ету арқылы кибершабуылдарды анықтауға және алдын алуға көмектеседі. AI технологиялары деректерді тиімді басқару мен талдауды қамтамасыз етеді. Бұл негізделген шешімдер қабылдау, нарық талаптарына бейімделу және қауіпсіздік стандарттарын сақтау үшін қажет. AI интеграциясы қызметкерлер үшін жаңа мүмкіндіктер жасайды. Оқыту және қайта даярлау қызметкерлерге жаңа технологиялармен жұмыс істеуге мүмкіндік береді, бұл стратегиялық міндеттерге уақыт бөледі. Корпоративтік стратегияларға жасанды интеллект технологияларын енгізу бизнесті басқару және дамыту тәсілдерін өзгерте отырып, орасан зор экономикалық әлеуетті қамтамасыз етеді. Икемді бейімделетін және AI артықшылықтарын пайдаланатын компаниялар қазіргі экономикалық ортада тиімділіктің, инновацияның және бәсекеге қабілеттіліктің жаңа деңгейіне шығады.

МЕМЛЕКЕТТІК БОРЫШТЫ БАСҚАРУДЫҢ ТИІМДІЛІК АУДИТІ: ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ЖОҒАРЫ АУДИТОРЛЫҚ ПАЛАТАСЫ ТӘЖІРИБЕСІ НЕГІЗІНДЕГІ ТАЛДАУ

2026-05-31T21:24:53+00:00

Мақалада Қазақстан Республикасының мемлекеттік борышын басқарудың тиімділік аудиті жан-жақты талданады. Зерттеу барысында тиімділік аудитінің «үнемділік», «өнімділік» және «нәтижелілік» («3Е») принциптері мемлекеттік борышты басқарудың нақты деректерімен ұштастырылып, Жоғары аудиторлық палатаның 2023 жылғы аудиторлық іс-шарасының нәтижелері негізінде жүйелі кемшіліктер анықталды. Халықаралық тәжірибені зерделеу арқылы Қазақстанның борыштық саясатын жетілдірудің ғылыми негізделген бағыттары ұсынылды.

Investigation of the Inorganic Anion Complex of Amidoamine Derived from Synthetic Petroleum Acid as a Corrosion Inhibitor

2026-05-30T17:06:07+00:00

The study covers the synthesis of an inorganic anion-containing complex of amidoamine synthesized on the basis of the reaction of synthetic petroleum acid and diethylenetriamine in a molar ratio of 2:1, the determination of its chemical structure, and the investigation of its effect as a corrosion inhibitor on steel surfaces in a CO₂ medium. The obtained complex had an inorganic anion-containing HBr complex composition at a ratio of 1:3. The composition and structure of the synthesized complex were analyzed by infrared spectroscopy and nuclear magnetic resonance spectroscopy methods.

The effect of the inhibitor solution on the corrosion process of a C1018 steel electrode was investigated in CO₂-saturated seawater. For this purpose, potentiodynamic polarization measurements were carried out using the CORRTEST CS Studio 6 system at 50°C for 3 hours. It was determined that the inhibitor showed a protective effect at concentrations of 100, 200, and 300 ppm and effectively weakened the corrosion process.

The protection efficiency of a 20% solution of the complex in isopropyl alcohol was 91% at 100 ppm, 93% at 200 ppm, and 97% at 300 ppm. Based on the results of the potentiodynamic polarization analyses, it was established that the investigated inhibitor has high efficiency as a mixed-type corrosion inhibitor for C1018 steel in CO₂-saturated seawater.

ҚАЗАҚСТАН ТАРИХЫНДАҒЫ ӘЙЕЛДЕРДІҢ РӨЛІ: СИСТЕМАТИКАЛЫҚ ШОЛУ

2026-05-31T16:51:45+00:00

Мақалада систематикалық шолу (systematic review) әдісімен Қазақстан тарихындағы әйелдердің рөліне арналған ғылыми еңбектер кешенді талданады. Зерттеуге 1990–2024 жылдар аралығында жарияланған 42 ғылыми еңбек іріктелді. Деректерді іздеу Scopus, RSCI, eLibrary, Google Scholar базаларында жүргізілді. Талдау нәтижесінде Қазақстан тарихындағы әйелдердің рөлі бес тарихи кезеңде – дала дәуірі, Ресей отаршылдығы, кеңестік кезең, тәуелсіздік жылдары және қазіргі заман – қарастырылды. Зерттеу гендерлік тарих бойынша отандық ғылымның дамуын бағалайды және болашақ зерттеулер үшін бос орындарды анықтайды

Psychological Aspect of Advertising and the Use of Motivation in Advertising

2026-05-30T20:51:02+00:00

The article deals with the psychological aspects of advertising and the use of motivation in advertisements. Advertising uses this information to enhance the intensity of positive motivation and avoid empowering factors. Advertising, which takes these moments, focuses not on advertisements, but on positive emotions. As it is clear from our work, the motives for acquiring industrial goods are quite diverse and in most cases it has an irrational nature. Analysis of motivations conducted by advertisers allows them to influence the user's subconscious level and thus increase the efficiency of advertising

Verbalization of the Concept of "Mother" in English and Kazakh Languages

2026-05-31T16:07:59+00:00

This article examines the verbalization of the concept of "Mother" in English and Kazakh languages from a linguocultural perspective. The study analyzes lexical units, phraseological expressions, proverbs, and culturally specific meanings associated with the image of the mother in both languages. Special attention is paid to similarities and differences in the representation of motherhood, maternal care, family values, and emotional associations. The article also discusses how language reflects national mentality and cultural identity through the concept of "Mother"

Comparative Analysis of the Concept of ‘Mother’ in English and Kazakh Languages

2026-05-31T16:15:29+00:00

This article presents an extensive comparative analysis of the concept of ‘Mother’ in English and Kazakh languages from linguistic, semantic, cognitive, and cultural perspectives. The research investigates lexical units, phraseological expressions, metaphorical meanings, proverbs, literary representations, and symbolic interpretations associated with motherhood in both linguistic traditions. The study identifies similarities and differences in how the image of the mother is verbalized and culturally represented. Special attention is devoted to emotional meanings, family values, national traditions, social expectations, and the moral role of mothers in both societies. The article also examines how linguistic means reflect cultural identity and influence the perception of motherhood in English-speaking and Kazakh communities

ЛИНГВИСТИЧЕСКАЯ РЕАЛИЗАЦИЯ ХЕДЖИНГА В НАУЧНОМ ДИСКУРСЕ: КОРПУСНЫЕ ИССЛЕДОВАНИЯ

2026-05-31T18:09:15+00:00

В статье рассматривается лингвистическая реализация хеджинга в научном дискурсе с опорой на корпусные исследования. Особое внимание уделяется определению понятия хеджинга, основным этапам его изучения и классификации хедж-маркеров. Подчёркивается, что хеджинг представляет собой не изолированное языковое средство, а прагматическую стратегию, реализующуюся в конкретном коммуникативном контексте.
Теоретической основой исследования выступает теория вежливости Пол Браун и Стивен Левинсон, в рамках которой хеджинг рассматривается как средство сохранения «лица» участников коммуникации и поддержания конструктивного научного диалога.
Методологическую базу работы составляет корпусный подход с учётом социолингвистических факторов. На материале научных текстов анализируются частотность, разнообразие и функциональные особенности хедж-маркеров. Установлено, что хеджирование реализуется средствами разных частей речи — существительными, глаголами, прилагательными, наречиями, а также устойчивыми сочетаниями. Особое внимание уделяется лексическим кластерам — воспроизводимым конструкциям из двух–пяти компонентов, характерным для научного стиля.
Результаты исследования подтверждают, что ни одно языковое средство не обладает хеджирующей функцией изначально: данная функция определяется контекстом употребления и коммуникативной установкой автора. Также рассматривается проблема межъязыковой вариативности средств хеджинга и её значение для академической коммуникации.

The Integration of Gamification in Online Platforms for Foreign Language Education

2026-05-31T19:49:27+00:00

This article explores the pedagogical impact of integrating gamification elements within web-based online platforms (such as Quizizz, Kahoot!, Wordwall, and Baicizhan) to enhance foreign language acquisition. Moving beyond simple mobile applications, this study analyzes how structured digital gamification environments alter the cognitive and motivational profiles of language learners. Grounded in contemporary computer-assisted language learning (CALL) frameworks, the paper examines the structural division of game elements—including dynamics, mechanics, and components—and evaluates their specific contribution to vocabulary retention, reading comprehension, and the reduction of foreign language anxiety. Furthermore, the study addresses critical pedagogical limitations, such as the risk of "chocolate-covered broccoli" design (superficial gamification) and the overreliance on extrinsic rewards. Finally, it outlines balanced instructional strategies for blending gamified online platforms with systematic classroom methodologies in higher education

Duchenne Muscular Dystrophy: Molecular Mechanisms of Disease and Gene Therapy Strategies

2026-05-31T19:54:20+00:00

Duchenne muscular dystrophy (DMD) is a severe X-linked neuromuscular disorder caused by loss-of-function mutations in the DMD gene and the consequent absence or major truncation of dystrophin. The disease is fundamentally a disorder of membrane instability: without dystrophin, the sarcolemma becomes mechanically fragile during contraction, allowing abnormal calcium influx, mitochondrial dysfunction, protease activation, oxidative injury, and chronic inflammatory signaling. Repeated myofibre damage eventually exhausts regenerative capacity and drives progressive fibrosis and fatty replacement, producing the characteristic trajectory of skeletal muscle weakness, loss of ambulation, respiratory insufficiency, and cardiomyopathy. Recent therapeutic development has shifted from supportive management alone toward direct molecular intervention. Mutation-specific exon skipping seeks to restore the reading frame and convert a Duchenne-like transcript into a Becker-like transcript that yields internally truncated but partially functional dystrophin. AAV-mediated micro-dystrophin gene replacement addresses the challenge of the large native DMD coding sequence by delivering engineered miniaturized constructs that preserve essential functional domains. Genome-editing approaches, particularly CRISPR/Cas9-based strategies, pursue permanent correction at the DNA level through exon excision or splice-site reframing. Together, these approaches illustrate a transition from symptom modulation to mechanism-directed therapy. Their promise, however, is balanced by major translational challenges, including limited dystrophin restoration with first-generation exon-skipping agents, immune barriers to viral delivery, uncertain long-term durability of episomal expression, inability to re-dose AAV efficiently, and unresolved delivery and safety issues for genome editing. This focused article synthesizes the molecular basis of DMD and the principal gene-therapy strategies currently shaping the field.

INFORMATION PROCESSING AND OPTIMIZATION OF MACHINE LEARNING FRAMEWORKS IN CRITICAL INFRASTRUCTURES

2026-05-30T20:17:19+00:00

The accelerating deployment of machine learning (ML) frameworks across critical infrastructures - including energy grids, water distribution systems, transportation networks, and financial systems - is reshaping how societies manage complex, high-stakes operational environments. By enabling real-time anomaly detection, predictive maintenance, adaptive control, and intelligent resource allocation, ML technologies offer transformative improvements in operational resilience, efficiency, and threat response. This article provides a comprehensive analysis of how information processing pipelines and ML framework optimization are applied to critical infrastructure domains, examining the principal technologies involved - including federated learning, edge inference, adversarial robustness, and explainable AI - alongside their operational applications, demonstrated effectiveness, and the challenges that persist.
The study also addresses the security and reliability considerations inherent in deploying ML systems within environments where failures carry systemic societal consequences, including adversarial attacks on model inputs, distribution shift, and single-point computational failures. A comparative analysis of ML application domains is presented, evaluating performance levels and deployment barriers across sectors. The findings indicate that while ML holds extraordinary potential to reduce infrastructure downtime, anticipate cascading failures, and optimize cross-system resource flows, its sustainable integration requires hardened data pipelines, sector-specific validation protocols, and robust governance frameworks that balance operational agility with systemic security.

Şəhər gələcəyinin araşdırılması: müasir şəhərlərdə tunel və yeraltı məkanların rolu

2026-05-31T17:39:36+00:00

Şəhərlərimizin yaşanılabilirliyini qorumaq və artırmaq məqsədilə həm açıq, həm də yeraltı məkanlardan istifadə getdikcə daha mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Bu məqalə çoxölçülü şəhərsalma və infrastruktur inkişafının zəruriliyini araşdırır, yeraltı məkanların artan əhəmiyyətini vurğulayır. Şəhər mühitində yaşayış, ofis sahələri, infrastruktur və açıq məkanlara olan tələbatın sürətlə artmasını nəzərə alaraq, müəllif həm yerüstü, həm də yeraltı resursların strateji şəkildə bölüşdürülməsinin vacibliyini qeyd edir. Yeraltı sahələrin innovativ şəkildə istifadəsinə dair beynəlxalq təcrübələr təhlil olunur və müxtəlif şəhər ehtiyaclarını qarşılamaq üçün bu məkanlardan çoxşaxəli istifadəni nümayiş etdirən layihələr təqdim edilir. Məqalə tunel və yeraltı qurğuların müasir şəhərlərin gələcəyinin formalaşmasında oynayacağı mühüm rolu izah edir və şəhərsalma prosesində bütün məkan imkanlarını nəzərə alan qabaqcıl yanaşmanın vacibliyini əsaslandırır

Comparison of the HPC and Big Data Java Libraries Spark, PCJ and APGAS

2026-05-31T17:43:10+00:00

Although Java is rarely used in HPC, there are a few notable libraries. Use of Java may help to bridge the gap between HPC and big data processing. This paper compares the big data library Spark, and the HPC libraries PCJ and APGAS, regarding productivity and performance. We refer to Java versions of all libraries. For APGAS, we include both the original version and an own extension by locality-flexible tasks. We consider three benchmarks: Calculation of π from HPC, Unbalanced Tree Search (UTS) from HPC, and WordCount from the big data domain. In performance measurements with up to 144 workers, the extended APGAS library was the clear winner. With 144 workers, APGAS programs were up to a factor of more than two faster than Spark programs, and up to about 30% faster than PCJ programs. Regarding productivity, the extended APGAS programs consistently needed the lowest number of different library constructs. Spark ranged second in productivity, and PCJ third

Müəssisənin informasiya təhlükəsizliyinin yaradılmasının üsul və vasitələri

2026-05-31T17:46:48+00:00

Müəssisədə informasiya təhlükəsizliyinin yaradılması ayrı-ayrı proqramların quraşdırılması ilə məhdudlaşmayan, idarəetmə, texnologiya, hüquqi tənzimləmə və insan amilini vahid sistem daxilində birləşdirən kompleks proses kimi formalaşdırılmalıdır. İnformasiya təhlükəsizliyinin effektiv modeli risklərin müəyyənləşdirilməsi, aktivlərin təsnifatı, səlahiyyətlərin idarə olunması, texniki müdafiə mexanizmlərinin tətbiqi və davamlı nəzarət prosedurlarının qurulması əsasında qurulur.

Müəssisənin informasiya təhlükəsizliyi informasiya resurslarının məxfilik, bütövlük və əlçatanlıq prinsipləri əsasında qorunmasını nəzərdə tutur və bu prinsiplər idarəetmə sisteminin fundamental dayaqlarını təşkil edir. İnformasiya aktivlərinə verilənlərin bazaları, maliyyə sənədləri, müştəri məlumatları, kommersiya sirri, daxili yazışmalar, proqram təminatı, şəbəkə infrastrukturu və bulud mühitində saxlanılan rəqəmsal resurslar daxildir, buna görə təhlükəsizlik anlayışı yalnız kompüterlərin qorunması ilə deyil, bütün informasiya dövriyyəsinin idarə olunması ilə əlaqələndirilir. İnformasiya təhlükəsizliyinin əsas məqsədi iqtisadi davamlılığı qorumaq, əməliyyat fasilələrini azaltmaq, hüquqi məsuliyyət risklərini minimuma endirmək və qərarların etibarlı informasiya əsasında qəbulunu təmin etməkdir.

Steady-State Gas Flow in Oil and Gas Well Operation: Engineering Analysis and Practical Significance

2026-05-31T17:59:58+00:00

The study of gas flow behavior is one of the fundamental issues in the operation of oil and gas wells. Unlike liquids, gases are highly compressible, and their density, volume, and velocity may vary significantly with changes in pressure and temperature. For this reason, the mathematical description of gas movement in reservoirs, wellbores, and production systems requires a specific engineering approach. Among the different flow regimes, steady-state gas flow has particular importance because it allows the main flow parameters to be considered constant with respect to time.
This article examines the physical and engineering characteristics of steady-state gas flow in petroleum production systems. The paper discusses the basic assumptions used in steady-flow analysis, including one-dimensional flow, isothermal conditions, constant mass flow rate, and the influence of hydraulic resistance. Special attention is given to the role of pressure distribution, pressure losses, and productivity evaluation in gas wells. The article also explains why pressure-squared relationships are commonly used in gas well calculations instead of simple pressure-difference models applied to liquid flow.
The analysis shows that although steady-state models are based on simplifying assumptions, they remain highly useful for engineering calculations. These models help estimate well productivity, determine pressure behavior along the reservoir–wellbore system, select appropriate production regimes, and evaluate energy losses during gas transportation. Therefore, steady-state gas flow theory has both theoretical and practical significance for petroleum and gas engineering, especially in the field of oil and gas well operation.

QLOBAL ELEKTRİK AVTOMOBİL BAZARINDA İSTEHSALÇI ŞİRKƏTLƏRİN SATIŞ DİNAMİKASI VƏ RƏQABƏT MÖVQELƏRİNİN TƏHLİLİ

2026-05-31T18:02:49+00:00

Məqalədə elektrik avtomobili istehsal edən müxtəlif ölkə şirkətlərinin satış göstəriciləri və qlobal bazarda tutduğu mövqelər təhlil olunur. Elektrik avtomobillərinə tələbatın artması enerji təhlükəsizliyi, ekoloji problemlərin azaldılması, karbon emissiyalarının məhdudlaşdırılması və innovativ nəqliyyat texnologiyalarının inkişafı ilə sıx bağlıdır. Bu baxımdan ABŞ, Çin və Avropa şirkətlərinin bazar fəaliyyəti, satış dinamikası və rəqabət üstünlükləri xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Məqalədə elektrik avtomobil bazarının formalaşma xüsusiyyətləri, əsas istehsalçıların satış performansı, bazar payı və şirkət strategiyalarının nəticələrə təsiri araşdırılır. Təhlil göstərir ki, Çin şirkətləri geniş istehsal həcmi və daxili bazar üstünlüyü ilə seçilir, ABŞ şirkətləri texnoloji innovasiyalar və marka dəyəri hesabına rəqabət aparır, Avropa istehsalçıları isə keyfiyyət, təhlükəsizlik və ekoloji standartlara əsaslanan strategiya formalaşdırırlar. Eyni zamanda, batareya texnologiyaları, dövlət dəstəyi, enerji doldurma infrastrukturu və istehlakçı davranışları satışların inkişafına təsir edən əsas amillər kimi qiymətləndirilir. Məqalənin nəticəsi göstərir ki, elektrik avtomobil bazarında gələcək rəqabət yalnız satış həcmi ilə deyil, həm də texnoloji yenilik, qiymət siyasəti, təchizat zənciri və davamlı inkişaf strategiyaları ilə müəyyən olunacaqdır.

Assimmetrik Kriptoqrafiya: Nəzəri Əsaslar, Alqoritmlər və Müasir Tətbiq Perspektivləri

2026-05-31T18:20:08+00:00

Bu tədqiqat işi assimmetrik kriptoqrafiyanın nəzəri əsaslarını, əsas alqoritmlərini və onların müasir informasiya təhlükəsizliyi sistemlərindəki rolunu araşdırır. Məqalədə açıq açar infrastrukturunun (PKI) fəaliyyət prinsipləri, RSA, ECC və ElGamal alqoritmlərinin riyazi əsasları ətraflı şəkildə izah edilir. Tədqiqatın əsas məqsədi mövcud assimmetrik kriptoqrafik alqoritmlərin performans göstəricilərini müqayisəli şəkildə analiz etmək və onların real tətbiq ssenarilərinə uyğunluğunu dəyərləndirməkdir. İş zamanı analitik müqayisə, və eksperimental ölçmə metodologiyalarından istifadə edilmişdir. Əldə edilən nəticələr göstərir ki, elliptik əyri kriptoqrafiyası (ECC) eyni təhlükəsizlik səviyyəsini RSA-ya nisbətən daha kiçik açar uzunluğu ilə təmin edir, bu da onu resurs məhdud cihazlarda üstün seçim edir. Tədqiqatın elmi yeniliyi kvant hesablaması dövrünün tələbləri kontekstində post-kvant kriptoqrafik alqoritmlərin müqayisəli dəyərləndirilməsini özündə cəmləşdirir.

ДОПОЛНЕННАЯ РЕАЛЬНОСТЬ В РЕКЛАМЕ: ОБЗОР ЛИТЕРАТУРЫ ПО ТРАНСФОРМАЦИИ ОПЫТНОГО МАРКЕТИНГА И ВОВЛЕЧЁННОСТИ ПОТРЕБИТЕЛЕЙ

2026-05-31T18:41:45+00:00

Дополненная реальность (Augmented Reality, AR) — это технология, которая накладывает компьютерно-генерируемую информацию на реальную среду пользователя в режиме реального времени через экран смартфона, планшета или специальные очки [1]. В отличие от виртуальной реальности (VR), которая создаёт полностью цифровую среду, AR дополняет реальность интерактивными элементами [2]. Для маркетинга это означает возможность встроить брендовый контент в повседневную жизнь потребителя.

В современных условиях перенасыщенности рекламной среды традиционные модели коммуникаций показывают снижение эффективности. Потребители становятся менее восприимчивыми к стандартным рекламным сообщениям, что приводит к феномену "баннерной слепоты" [2]. В этих условиях необходим переход к форматам, которые обеспечивают вовлечённость и создают ценность для потребителя.

Количество пользователей мобильной AR в мире достигло 1,7 миллиарда к 2024 году [3]. Параллельно наблюдается экспоненциальный рост научных публикаций по AR в маркетинге. При этом большая часть исследований сосредоточена на рынках Северной Америки, Европы и Восточной Азии. Исследований по Центральной Азии и Казахстану практически нет.

AMOUNT OF METAL ALLOYS IN AZERBAIJAN'S OIL PRODUCTS

2026-05-31T18:45:46+00:00

The following resources can be attributed to Azerbaijan's non-traditional mineral raw materials, first of all: metal-alloys in the composition of the large quantities of various oils extracted in our republic; metal-alloys of numerous bitumen and bituminous rock deposits; metal-alloys of products obtained in the process of oil refining (fuel oil, gasoline, etc.). In the future, this list will most likely be significantly expanded.
In addition to its huge economic benefits, the extraction of metallic and non-metallic mineral components from oil, petroleum products, and natural bitumen can create the basis for the ecological cleanliness of Absheron lands, which is as indispensable as air and water for the health of the multi-million population of Baku

LİNUX SİSTEMLƏRİNİN OPTİMALLAŞDIRILMASI: KERNEL, ŞƏBƏKƏ VƏ SERVER MÜHITI

2026-05-31T18:56:43+00:00

Bu məqalə Linux əməliyyat sistemlərinin məhsuldarlığının artırılması üçün kritik olan kernel, şəbəkə və server konfiqurasiyalarının optimallaşdırılması tədqiqatlarını əhatə edir. Müasir IT infrastrukturlarında Linux-un geniş tətbiqi, onun yüksək performanslı mühitlərdə effektivliyini tələb edir. Kernel parametrlərinin düzgün tənzimlənməsi aparat resurslarından istifadənin optimallığını təmin edir. Eyni zamanda, şəbəkə yığımı (network stack) və TCP/IP parametrlərinin incə tənzimlənməsi şəbəkə resurslarının maksimum bant genişliyində istifadəsinə imkan yaradır. Server optimallaşdırılması prosesi isə giriş/çıxış (I/O) əməliyyatlarının səmərələşdirilməsi, yaddaşın effektiv idarə olunması və proses planlayıcılarının (process scheduler) tənzimlənməsini özündə birləşdirir. Aparılan təhlillər təsdiqləyir ki, sistemli və kompleks optimallaşdırma yanaşmaları sistemin ümumi məhsuldarlıq göstəricilərini 30-50% aralığında yüksəldə bilər. Məqalədə, həmçinin, sistemin monitorinqi və optimallaşdırılması üçün istifadə olunan müxtəlif alətlərin müqayisəli analizi verilmiş və sistem administratorları üçün vacib olan praktiki tövsiyələr təqdim edilmişdir.

NEFTİN SƏRFİNİ ULTRASƏS METODU İLƏ ÖLÇƏN SİSTEM

2026-05-31T19:28:47+00:00

Məqalədə neftin sərfinin ultrasəs metodu ilə ölçülməsi üçün istifadə olunan sistemlərin iş prinsipi, texniki quruluşu və neft sənayesində tətbiq imkanları araşdırılır. Əsas diqqət tranzit-vaxt metoduna, ultrasəs impulslarının axın istiqamətində və axına qarşı yayılma müddətləri arasındakı fərqin ölçülməsinə yönəldilir. Məqalədə həm ənənəvi sərfölçmə üsulları ilə ultrasəs yanaşmasının müqayisəsi, həm də neft quyusu və boru kəməri şəraitində ölçmə dəqiqliyinə təsir edən amillər təhlil olunur. Sistem səviyyəsində ultrasəs çeviriciləri, ölçmə borusu, siqnal gücləndirmə və filtrasiya bloku, mikroprosessor-hesablayıcı modul və göstərici-displey hissəsi ayrıca izah edilir. Eyni zamanda threshold və cross-correlation metodlarının fərqləri cədvəl əsasında göstərilir. Tədqiqatın ümumi nəticəsi ondan ibarətdir ki, ultrasəs sərfölçənlər hərəkətli mexaniki hissələrin olmaması, təzyiq itkisi yaratmaması və real vaxt rejimində ölçmə aparmaq imkanı ilə neft sənayesində perspektivli ölçmə texnologiyası hesab edilə bilər.

НАУБАЙХАНА ПЕШІНІҢ ҚЫЗДЫРУ ДЕҢГЕЙІН FUZZY LOGIC НЕГІЗІНДЕ ИНТЕЛЛЕКТУАЛДЫ БАСҚАРУ МОДЕЛІН ӘЗІРЛЕУ

2026-05-31T19:44:22+00:00

Аннотация: Мақалада наубайхана өндірісіндегі пісіру процесін интеллектуалды басқару мәселесі қарастырылады. Нан өнімдерінің сапасы пеш температурасы, ылғалдылық және пісіру уақыты сияқты технологиялық параметрлерге тікелей тәуелді. Осы параметрлердің өзгеруі дайын өнімнің сапасына және энергия шығынына әсер етеді. Зерттеу мақсаты - наубайхана пешінің қыздыру деңгейін температура, ылғалдылық және пісіру уақытына байланысты Fuzzy Logic әдісі арқылы интеллектуалды басқару моделін әзірлеу және оның сәйкестігін тексеру. Зерттеу барысында MATLAB ортасындағы Fuzzy Logic Toolbox көмегімен Mamdani типіндегі анық емес басқару моделі әзірленді. Модель үш кіріс параметрінен тұрады: Temperatura, Humidity және Cooking_time. Шығыс параметрі ретінде High_level_control, яғни қыздыру деңгейін басқару сигналы алынды. Әр параметр үшін бес лингвистикалық терм қолданылып, 35 ережеден тұратын басқару базасы құрылды. Rule Viewer және Surface Viewer нәтижелері модельдің қалыпты, қыздыруды арттыру және қыздыруды төмендету режимдерін дұрыс ажырататынын көрсетті

Reproducibility Crisis in Cardiovascular Machine Learning: Identification and Correction of Systematic Data Pipeline Errors in Angina Pectoris Recognition

2026-05-31T21:20:38+00:00

The reproducibility of machine learning (ML) models in cardiovascular medicine is frequently undermined by systematic data pipeline errors that are neither reported nor corrected in published work. This study identifies three critical methodological errors in an ML pipeline for angina pectoris recognition from the MIMIC-IV electronic health record database, quantifies their individual and cumulative impact on reported performance metrics, and presents corrected implementations. The errors are: (1) incorrect ICD-10 diagnostic code prefix selection, which excluded the majority of valid angina subtypes from the positive cohort; (2) population-level median imputation applied before train-test splitting, constituting data leakage; and (3) inclusion of patients with heart failure, myocardial infarction, and arrhythmias in the negative control cohort, creating a contaminated and artificially easy classification task. Correcting these three errors increased the cohort from 7,800 to 58,486 admissions while reducing the reported ROC-AUC from 0.821 to 0.797 — a reduction that reflects the elimination of systematic bias rather than deterioration of model quality. Importantly, Recall improved from 0.760 to 0.818, demonstrating genuine clinical improvement in the most critical metric for medical screening. These findings highlight the need for rigorous methodological standards in cardiovascular AI research

SEMANTİK TƏSNİFAT ƏSASINDA MÜŞTƏRİ RƏYLƏRİNİN QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ İNTELLEKTUAL SİSTEMİNİN İŞLƏNİLMƏSİ (TURİSTİK MÜƏSSİSƏLƏR TİMSALINDA)

2026-05-31T21:28:45+00:00

Bu tezisdə turistik müəssisələr timsalında müştəri rəylərinin semantik təsnifat əsasında avtomatik qiymətləndirilməsi üçün intellektual sistemin işlənilməsi məsələləri araşdırılır. Tədqiqatda istifadəçi rəylərinin toplanması, ilkin emalı və təbii dilin emalı (NLP) üsulları vasitəsilə sentiment analizinin aparılması metodları sistemli şəkildə təhlil edilir. Mətn verilənlərinin TF-IDF üsulu ilə ədədi vektorlara çevrilməsi və Logistic Regression modelinin tətbiqi ilə rəylər pozitiv, neytral və neqativ kateqoriyalara ayrılır. Modelin performansı dəqiqlik (accuracy), dəqiqlik dərəcəsi (precision), həssaslıq (recall) və F1-ölçüsü kimi metriklər əsasında qiymətləndirilir, nəticələr statistik və vizual üsullarla təqdim olunur. Tədqiqat nəticələri göstərir ki, təklif olunan yanaşma turizm müəssisələrində müştəri məmnuniyyətinin obyektiv qiymətləndirilməsi və xidmət keyfiyyətinin artırılması üçün effektiv alət kimi istifadə oluna bilər

İNFORMASİYA MÜDAFİƏSİ TEXNOLOGİYASI

2026-05-31T22:09:30+00:00

Tədqiqatın Məqsədi:

Bu tədqiqatın məqsədi informasiya müdafiəsi texnologiyalarının (IMT) inkişaf perspektivlərini araşdırmaq, mövcud problemləri müəyyənləşdirmək və süni intellekt (AI), maşın öyrənməsi (MÖ) və blokçeyn texnologiyalarının kibertəhlükəsizlik sahəsində potensial tətbiqlərini qiymətləndirməkdir.

Tədqiqatın Metodologiyası:

Tədqiqatda analiz, sintez, müqayisə və ümumiləşdirmə metodlarından istifadə olunmuşdur. Eyni zamanda, IMT sahəsindəki mövcud elmi ədəbiyyatlar və praktik tədqiqatlar araşdırılaraq müqayisəli təhlillər aparılmışdır.

Tədqiqatın Tətbiqi Əhəmiyyəti:

Bu tədqiqatın nəticələri informasiya təhlükəsizliyi sahəsində fəaliyyət göstərən mütəxəssislər, dövlət qurumları və özəl şirkətlər üçün faydalı ola bilər. Xüsusilə, süni intellekt və maşın öyrənməsi əsaslı təhlükəsizlik tədbirlərinin tətbiqi ilə bağlı yeni yanaşmalar təqdim edilir.

Tədqiqatın Nəticələri:

Araşdırmanın nəticələrinə əsasən, mövcud IMT metodları bəzi kibertəhlükələrə qarşı qeyri-kafi qala bilər. Süni intellekt və maşın öyrənməsi əsaslı sistemlərin təhlükəsizlik sahəsində effektivliyi göstərilmiş və blokçeyn texnologiyasının informasiya təhlükəsizliyi üçün potensial istifadəsi təhlil edilmişdir.

Tədqiqatın Orijinallığı və Elmi Yeniliyi:

Bu tədqiqat IMT sahəsində süni intellekt və blokçeyn texnologiyalarının gələcək tətbiq perspektivlərini sistemli şəkildə araşdıran məqalələrdən biridir. Yeni texnologiyaların kibertəhlükəsizliyə inteqrasiyası və onların effektivliyi ilə bağlı elmi əsaslandırmalar təqdim edilmişdir.

ЭКСПЕРИМЕНТАЛЬНОЕ ИССЛЕДОВАНИЕ ВОЗДУШНО-ИСПАРИТЕЛЬНО-ВОДЯНОГО ОТВОДА ТЕПЛА КОНДЕНСАЦИИ ДЛЯ ХОЛОДИЛЬНОЙ СИСТЕМЫ

2026-05-31T22:14:02+00:00

В данной статье представлено экспериментальное исследование нового гибридного двухступенчатого конденсационного модуля отвода тепла, предназначенного для повышения производительности холодильных систем в условиях высокой температуры окружающей среды. Экспериментальная установка включает в себя горизонтальный змеевик с гладкой трубкой, погруженный в резервуар для воды, и конденсатор вторичного воздушного охлаждения, установленный непосредственно над ним, использующий общий вертикальный поток проходящего воздуха. Были оценены термодинамические характеристики системы, переходные характеристики и взаимодействие между стадиями испарения и воздушного охлаждения. Эмпирические результаты показывают, что гибридный модуль стабилизирует температуру конденсации (t_к) значительно ниже, чем традиционные с воздушным охлаждением. Был определен оптимальный гидростатический уровень воды над погруженным змеевиком (h/D ≈ 1,5–2,0), который обеспечивает максимальный коэффициент теплопередачи и предотвращает высыхание трубки. Интеграция скрытого отвода тепла за счет испарения из бассейна и последующего охлаждения со стороны воздуха позволила повысить КПД (COP) системы на 12-15%, что доказывает ее высокую эффективность при ресурсосберегающем охлаждении в засушливом и резко континентальном климате.

A Dual-Head Gated Multi-Task and Uncertainty-Aware Deep Learning Framework for Intrusion Detection in Internet of Things Environments

2026-05-31T22:17:26+00:00

The rapid proliferation of Internet of Things (IoT) devices has significantly expanded the attack surface of modern cyber-physical infrastructures, exposing interconnected systems to a diverse spectrum of cyber threats. Conventional intrusion detection systems (IDSs) often suffer from limited generalization capability, inability to distinguish between anomaly detection and attack categorization simultaneously, and a lack of confidence estimation mechanisms for security-critical decision making. To address these challenges, this paper proposes DGMU-Net (Dual-Head Gated Multi-Task and Uncertainty-Aware Network), a novel deep learning framework designed for intelligent intrusion detection and classification in IoT environments. The proposed architecture integrates four key components: a residual deep neural decision module for high-level feature reasoning, a feature gating layer for adaptive feature selection, a dual-head multi-task output structure for simultaneous anomaly detection and attack classification, and an uncertainty-aware decision module that estimates prediction reliability through entropy-based uncertainty quantification. Unlike conventional IDS architectures that produce deterministic outputs, DGMU-Net introduces uncertainty-aware reasoning capable of identifying ambiguous attack instances requiring additional inspection. The residual learning mechanism enhances feature representation while mitigating gradient degradation, whereas the gating module suppresses redundant and noisy information before classification. Multi-task learning enables the network to jointly learn binary intrusion detection and multi-class attack categorization, improving generalization performance and feature sharing across tasks. Experimental evaluations conducted on benchmark IoT intrusion datasets demonstrate that the proposed framework achieves superior detection accuracy, improved attack classification performance, enhanced robustness against class imbalance, and reliable uncertainty estimation. The obtained results indicate that DGMU-Net constitutes a promising next-generation intelligent cybersecurity framework capable of supporting trustworthy and explainable intrusion detection for large-scale IoT ecosystems.

From Severe Bone Defects to Functional Recovery: The Role of Patient-Specific 3D Implants in Revision Total Hip Arthroplasty

2026-05-30T19:01:58+00:00

Revision total hip arthroplasty remains one of the most challenging procedures in modern orthopedic surgery, particularly in the presence of extensive bone defects. The study included 7 patients with acetabular defects classified as Paprosky type IIIA–IIIB[1-2]. In all cases, positive clinical outcomes were achieved, including restoration of anatomy, stable implant fixation, and improvement in functional status. The use of patient-specific implants significantly enhances the accuracy of reconstruction; however, its application is limited by high cost and restricted availability of the technology

МЕДИКО-СОЦИАЛЬНЫЕ АСПЕКТЫ ИНВАЛИДНОСТИ ВСЛЕДСТВИЕ ЗАБОЛЕВАНИЙ ОРГАНА ЗРЕНИЯ

2026-05-30T19:08:20+00:00

Инвалидность вследствие заболеваний органа зрения остается одной из наиболее значимых медико-социальных проблем современного здравоохранения, оказывающей существенное влияние на качество жизни населения, показатели трудоспособности и социально-экономическое развитие общества. Нарушения зрения сопровождаются ограничением жизнедеятельности человека, снижением уровня социальной адаптации, ухудшением психоэмоционального состояния и повышением потребности в медицинской и социальной помощи. Несмотря на достижения современной офтальмологии, внедрение высокотехнологичных методов диагностики и лечения, а также развитие программ профилактики слепоты и слабовидения, распространенность инвалидности по зрению сохраняет устойчиво высокий уровень во многих странах мира.
В статье проведен анализ современных медико-социальных аспектов инвалидности вследствие заболеваний органа зрения, рассмотрены основные причины формирования инвалидности, факторы риска, особенности организации офтальмологической помощи, а также социальные, психологические и экономические последствия нарушения зрения. Особое внимание уделено вопросам доступности специализированной медицинской помощи, проблемам реабилитации пациентов и перспективным направлениям совершенствования системы профилактики инвалидности[1,2]
Проведенный анализ показывает, что наиболее частыми причинами инвалидности являются глаукома, возрастная макулярная дегенерация, диабетическая ретинопатия, катаракта и дегенеративные заболевания сетчатки. Установлено, что поздняя диагностика заболеваний, недостаточная медицинская грамотность населения, ограниченная доступность специализированной помощи и недостаточная эффективность реабилитационных мероприятий оказывают существенное влияние на формирование стойких нарушений зрения. Совершенствование организации офтальмологической помощи, внедрение современных цифровых технологий и развитие комплексной медико-социальной реабилитации являются важными направлениями снижения уровня инвалидности и повышения качества жизни пациентов.