QADINLARDA PSİXİ POZUNTULARIN MÜƏYYƏN GÖSTƏRİCİLƏRİ: EPİDEMİOLOJİ, KLİNİK, BİOLOJİ VƏ PSİXOSOSİAL SÜBUTLARIN İNTEQRATİV İCMALI

Abstract

Qadınlar geniş yayılmış psixi pozuntuların dünya üzrə yükünün böyük hissəsini daşıyırlar. Bu icmal qadınlarda psixi pozuntuların göstəriciləri barədə elmdə qəbul olunmuş bilikləri bir yerə toplayır. "Göstəricilər" dedikdə üç şey nəzərdə tutulur: statistik göstəricilər — bu xəstəliklər nə qədər yayılıb, hansı yaşda başlayır və nə qədər ziyan vurur; klinik əlamətlər — xəstəlik qadınlarda özünü necə göstərir; və risk əlamətləri ilə yoxlama vasitələri — hansı hadisələr riski artırır və hansı sadə anketlərlə riskli qadınları erkən tapmaq olar. Bütün mədəniyyətlərdə depressiya və narahatlıq (anksiyete) pozuntuları qadınlarda kişilərə nisbətən təxminən iki dəfə çoxdur; fərq yetkinlik dövründə yaranır və qadın həyatının xüsusi dövrləri ilə formalaşır: aybaşıdan əvvəlki ağır əhval pozuntusu (PMDP) reproduktiv yaşda olan qadınların təqribən 1,6-8 faizində olur; hamiləlik və doğuşla bağlı depressiya dünyada qadınların 10 faizindən çoxuna təsir edir; menopauza ərəfəsi isə depressiya riskini iki-dörd dəfə artırır. Eksperimentlər göstərir ki, əsas bioloji səbəb hormon pozğunluğu deyil, bəzi qadınların beyninin normal hormon dəyişikliklərinə xüsusi həssaslığıdır; bu həssaslıq stress sistemi və sosial təsirlərlə — ilk növbədə ailə və cinsi zorakılıqla — birlikdə fəaliyyət göstərir. Praktik nəticələr: hər qadından qısa reproduktiv-psixiatrik tarixçə soruşmaq, əlverişli məqamlarda sadə anketlərlə (PHQ-9, GAD-7, EPDS, PSST) müntəzəm yoxlama aparmaq və yüksək riskli qruplarda intihar riskini mütləq qiymətləndirmək. Kasıb ölkələr üzrə məlumat azlığı, bioloji testlərin yoxluğu və yoxlamadan müalicəyə gedən yolun problemləri də müzakirə olunur