NİTQ MƏDƏNİYYƏTİNİN FORMALAŞMASINDA NİTQ AKTININ ROLU

Abstract

Nitq mə­də­niy­yə­ti dil­çi­li­yin ay­rı­ca, xü­su­si bir sa­hə­si­dir. Nitq mə­də­niy­yə­ti di­lin struk­tur sə­viy­yə­si­nə da­xil ol­ma­dı­ğı üçün onun özü­nə­məx­sus ele­ment­lə­ri yox­dur. Bu da mü­tə­xəs­sis­lə­rin be­lə bir fi­kir irə­li sür­mə­si­nə sə­bəb olur ki, nitq mə­də­niy­yə­ti­nin konk­ret pred­me­ti möv­cud de­yil­dir. Akif Bay­ra­mov, Zi­yəd­din Mə­hər­rə­mov və Mus­ta­fa İs­gən­dər­za­də­nin “Azər­bay­can di­li və nitq mə­də­niy­yə­ti” ki­ta­bın­da bu mü­na­si­bət­lə gös­tə­ri­lir ki, “Nitq mə­də­niy­yə­ti­nin konk­ret pred­me­ti yox­dur. Nitq mə­də­niy­yə­tin­də dil­çi­li­yin nə­zə­ri fi­kir­lə­ri əmə­li (prak­tik) şə­kil­də hə­ya­ta ke­çi­ri­lir. Bu­na gö­rə də nitq mə­də­niy­yə­ti dil­çi­li­yin nə­zə­ri yox, prak­tik sa­hə­si sa­yı­lır. Nitq mə­də­niy­yə­tin­də ay­rı-ay­rı dil fakt­la­rı və ya ha­di­sə­lə­ri yox, dil­çi­li­yin qay­da-qa­nun­la­rı sis­te­mi öy­rə­ni­lir”

Fi­ru­zə Nə­sib­li­nin nitq mə­də­niy­yə­ti haq­qın­da­kı fi­kir­lə­ri be­lə­dir: “Nitq mə­də­niy­yə­ti da­nı­şıq və ya­zı za­ma­nı or­foq­ra­fik və or­foe­pik qay­da­la­ra, qram­ma­tik qay­da-qa­nun­la­ra, üs­lub nor­ma­la­rı­na əməl et­mək, zən­gin söz eh­ti­yat­la­rı­na ma­lik ol­maq, nit­qin etik nor­ma­la­rı­nı göz­lə­mək­dir. Nitq mə­də­niy­yə­ti­nin konk­ret pred­me­ti yox­dur”. Gül­sə­da Qu­lu­qı­zı­nın nitq mə­də­niy­yə­ti ba­rə­də­ki fik­ri də əv­vəl de­yi­lən mü­la­hi­zə­lə­ri xa­tır­la­dır: “Nitq mə­də­niy­yə­ti­nin konk­ret pred­me­ti­ni mü­əy­yən­ləş­dir­mək çox çə­tin­dir. Dil lü­ğət fon­du, qram­ma­tik qu­ru­lu­şu, fo­ne­tik sis­te­mi ilə tə­şək­kül tap­mış ün­siy­yət va­si­tə­si­dir. Nitq isə xal­qın hər bir nü­ma­yən­də­si­nin bu ün­siy­yət va­si­tə­sin­dən fərq­li is­ti­fa­də­si­dir, ay­rı-ay­rı in­san­la­rın da­nı­şı­ğı­dır”