NİTQ MƏDƏNİYYƏTİNİDƏ RİTMİK ARDICILLIQ

Abstract

         Rit­mik ar­dı­cıl­lıq prin­si­pi di­lin struk­tur ele­ment­lə­ri­nin pa­ra­diq­ma üz­rə baş ve­rən sı­ra­sın­dan iba­rət­dir. Azər­bay­can di­lin­də rit­mik ar­dı­cıl­lıq aq­lü­ti­na­tiv me­xa­niz­min tə­ləb­lə­ri əsa­sın­da for­ma­la­şır. Rit­mik ar­dı­cıl­lı­ğa gö­rə sa­it və sa­mit­lər söz tər­ki­bin­də bir-bi­ri­ni mü­va­fiq dü­zü­lüş əsa­sın­da iz­lə­yir, lek­sik va­hid­lər lek­sik-se­man­tik xü­su­siy­yət­lə­ri­nə, iş­lək­li­yi­nə və mən­şə­yi­nə gö­rə qrup­la­şır.

Mor­fo­lo­gi­ya­da şə­kil­çi­lə­rin sı­ra­sı, sin­tak­sis­də söz bir­ləş­mə­si və cüm­lə­lə­rin no­mi­na­tiv sı­ra­sı rit­mik ar­dı­cıl­lı­ğa əsas­la­nır. Rit­mik ar­dı­cıl­lı­ğa məx­sus nor­ma­laş­ma­da asan­laş­ma və in­ten­siv­ləş­mə prin­sip­lə­ri­nin tə­ləb­lə­ri əsas yer tu­tur. Rit­mik ar­dı­cıl­lıq­da həm sa­bit və həm də sər­bəst nor­ma­la­ra məx­sus ele­ment­lər var­dır. Sa­it səs­lə­rin rit­mik ar­dı­cıl­lı­ğı di­lar­xa­sı və di­lö­nü pa­ra­diq­ma­sın­da on­la­rın uy­ğun­laş­ma və ta­raz­laş­ma ya­rat­ma­sın­dan iba­rət­dir. Sa­it­lə­rin uy­ğun­laş­ma­sı və ta­raz­laş­ma­sı di­lar­xa sa­it­lə­rin pa­ra­diq­ma­sı­na da­xil olan a-a (ata, an­na, ax­tar), a-ı (arı, ya­rı), ı-ı (qı­rıq, yı­ğım), ı-a (qı­raq, sı­naq), o-a (otaq, oraq), o-u (oyun, otur), u-u (du­ru, qu­ru) və di­lö­nü sa­it­lə­rin pa­ra­diq­ma­sı­na da­xil olan e-ə (ge­dər, be­cər), e-i (ge­dir, de­yir), ə-ə (gə­lər, də­yər), ə-i (bi­lək, di­rək), i-i (iri-iti), i-ə (di­rək, ipək), ö-ə (ör­dək, böy­rək), ö-ü (bö­yük, bö­lük), ü-ə (ürək, kü­lək), ü-ü (üzük, bü­tün).