World Scientific Reports

Трудности диагностики: клинический случай метастатического поражения головного мозга под маской ТИА

Гиорги Дадиани — Sun, 17 May 2026 00:00:00 +0000

В статье на примере одного клинического случая описана картина заболевания, которая на начальном этапе маскировалась под транзиторную ишемическую атаку (ТИА), но в итоге оказалась вторичной злокачественной опухолью головного мозга и его оболочек. Представлены рекомендации по лечению отека головного мозга и диагностике сопутствующих патологий.

В работе приведены показатели анализов крови, а также данные по медикаментозной терапии: наименования, сроки и дозировки препаратов, назначенных в двух различных клиниках города Тбилиси (Грузия). Описанный клинический опыт может представлять практический интерес для студентов медицинских вузов и врачей соответствующего профиля.

INTEGRATING CLINICAL PHARMACOLOGY AND HOSPITAL PHARMACY IN ONCOLOGY: ADVANCES IN CHEMOTHERAPY, TARGETED THERAPY AND ANTICANCER DRUG DEVELOPMENT

Sun, 17 May 2026 00:00:00 +0000

Cancer continues to be a leading cause of mortality worldwide, underscoring the need for more effective therapeutic strategies. Recent advances in chemotherapy, targeted therapy, and clinical pharmacology have substantially enhanced treatment outcomes and safety profiles. A comprehensive understanding of pharmacokinetics, pharmacodynamics, drug–drug interactions, and metabolism of anticancer agents is critical for optimizing therapeutic regimens and reducing toxicity. The integration of pharmacogenomic and molecular data into clinical decision-making represents a key direction in modern oncology and chemotherapy, facilitating the implementation of personalized medicine and improving patient quality of life

A Multimodal Approach to Alzheimer’s Disease Classification Using Clinical and MRI Data

Banu Mammadova, Hakan Kutucu — Sun, 17 May 2026 00:00:00 +0000

Alzheimer’s disease (AD) is one of the significant health issues globally, as its neurodegenerative progression and challenges in early diagnosis create serious difficulties for clinical management. In recent years, artificial intelligence, particularly deep learning methods, has demonstrated strong performance in automated disease classification using medical imaging and clinical data. However, many existing models operate as black-box systems, limiting their transparency and clinical applicability.
In this study, an explainable multimodal AI approach is proposed for Alzheimer’s disease classification by combining deep learning and machine learning techniques. A convolutional neural network based on ResNet is used to extract spatial features from MRI images, while a machine learning model based on XGBoost is applied to structured clinical and biomarker data. To improve interpretability, explainability methods including SHAP and Grad-CAM are employed to identify key contributing features and relevant brain regions influencing model predictions. The models are evaluated using standard classification metrics, including accuracy, precision, recall, and F1-score. The results indicate that the proposed approach achieves strong classification performance while providing clinically meaningful explanations. These findings highlight the importance of combining predictive accuracy with interpretability, supporting the development of reliable AI-based diagnostic systems for Alzheimer’s disease.

КОНСТИТУЦИОННАЯ РЕФОРМА 2026 ГОДА: МЕХАНИЗМЫ РЕАЛИЗАЦИИ ПОЛНОМОЧИЙ КУРУЛТАЯ КАК ВЫСШЕГО ПРЕДСТАВИТЕЛЬНОГО ОРГАНА

Лузанов В.А., Кабдий Н.Г., Кенжебулатова А.М. — Sun, 17 May 2026 00:00:00 +0000

В статье исследуется системная трансформация высшего представительного органа Республики Казахстан в контексте принятия новой Конституции на референдуме 15 марта 2026 года. Автор проводит детальный анализ правовых механизмов, наделяющих Курултай полномочиями по формированию исполнительной власти и осуществлению жесткого бюджетного контроля. Рассматривается переход от бикамеральной системы к унитарному высшему органу власти, а также анализируются риски и перспективы институционального взаимодействия в треугольнике «Президент — Курултай — Правительство».

ПРЕОДОЛЕНИЕ КОРРУПЦИИ В КАЗАХСТАНЕ: УРОКИ МЕЖДУНАРОДНОГО ОПЫТА И НАЦИОНАЛЬНАЯ СПЕЦИФИКА

Лузанов В.А., Кабдий Н.Г., Кенжебулатова А.М. — Sun, 17 May 2026 00:00:00 +0000

Статья посвящена исследованию антикоррупционного потенциала конституционной реформы 2026 года в Республике Казахстан. Автор анализирует механизмы институционального контроля, заложенные в полномочиях Курултая, а также новые конституционные ограничения для высших должностных лиц. В работе сопоставляются международные стандарты прозрачности (ОЭСР, ГРЕКО) с национальной спецификой государственного управления. Особое внимание уделено роли Конституционного Суда и Высшей аудиторской палаты как инструментов обеспечения подотчетности власти в рамках обновленного Основного закона.

BETWEEN KNOWLEDGE AND POWER: THE EVOLVING NEXUS OF SCIENCE, ECONOMY, AND GOVERNMENT IN THE CONTEMPORARY WORLD

Akhmet Elmira, Khairullayeva Venera — Sun, 17 May 2026 00:00:00 +0000

This paper investigates the structural relationships between science, economy, and government under conditions of contemporary global uncertainty. The accelerating pace of technological innovation, intensifying geopolitical rivalry, post-pandemic fiscal and industrial restructuring, and mounting pressure to address the climate crisis have collectively destabilised the institutional arrangements through which scientific knowledge is produced, funded, applied, and governed. Drawing upon science and technology studies, political economy, and comparative public policy, the paper maps the principal axes of tension in this tripartite relationship: the contested boundary between scientific autonomy and political authority; the competing imperatives of open knowledge sharing and strategic technology protection; the distributional consequences of knowledge-intensive growth; and the governance deficit exposed by rapid advances in dual-use and general-purpose technologies. At the same time, the paper identifies and evaluates emerging frameworks for productive coordination among these domains, including science diplomacy, mission-oriented innovation policy, and multilateral regulatory cooperation. The analysis maintains strict analytical neutrality, privileging neither any particular model of political organisation nor any national or regional perspective. The central argument is that durable progress — scientific, economic, and social — requires the deliberate cultivation of trust, transparency, and mutual accountability among scientific communities, market actors, and governmental institutions.

БАТЫС ҚАЗАҚСТАН ОБЛЫСЫ ТЕРЕКТІК АУДАНЫНЫҢ ФИЗИКАЛЫҚ-ГЕОГРАФИЯЛЫҚ ЖАҒДАЙЫН ЗЕРТТЕУ

Орынбасарова Гүлдана Нұрболқызы, Салихов Талғат Құмарұлы — Sun, 17 May 2026 00:00:00 +0000

Бұл зерттеу жұмысында Батыс Қазақстан облысы Теректі ауданының физикалық-географиялық жағдайына кешенді талдау жүргізіліп, геоинформациялық жүйелер (GIS) технологиялары негізінде аумақтың физикалық картасы құрастырылды. Зерттеу барысында сандық биіктік моделі (DEM), SRTM деректері, гипсометриялық талдау, hillshade модельдеу және картографиялық әдістер қолданылды. Аудан аумағының жер бедерінің морфометриялық ерекшеліктері, абсолюттік биіктіктердің таралу заңдылықтары, гидрографиялық тордың қалыптасуы және геоморфологиялық құрылымы анықталды. GIS технологияларын пайдалану арқылы зерттеу аумағының кеңістіктік дифференциациясы мен жер бедерінің батыстан шығысқа қарай біртіндеп биіктеу үрдісі айқындалды. Картографиялық талдау нәтижесінде Теректі ауданы аумағы төмен жазық, толқынды жазық және қыратты геоморфологиялық аймақтарға жіктелді. Зерттеу нәтижелері аумақтың табиғи-ресурстық әлеуетін тиімді пайдалануға, жер ресурстарын ғылыми негізде бағалауға және өңірлік геожүйелерді картографиялық зерттеуге ғылыми-тәжірибелік негіз болады

БАТЫС ҚАЗАҚСТАН ОБЛЫСЫНЫҢ БӘЙТЕРЕК АУДАНЫНЫҢ ТУРИСТІК-РЕКРЕАЦИЯЛЫҚ ӘЛЕУЕТІН БАҒАЛАУ

Шүкірхан Әсем, Салихов Талғат Құмарұлы — Sun, 17 May 2026 00:00:00 +0000

Мақалада Батыс Қазақстан облысы Бәйтерек ауданының туристік-рекреациялық әлеуетіне табиғи-географиялық жағдайларды талдау негізінде кешенді бағалау жүргізілді. Зерттеу геоақпараттық технологияларды, картографиялық талдау мен табиғи компоненттерді салыстырмалы бағалау әдістерін пайдалану арқылы орындалды. Аумақтың рекреациялық тартымдылығын қалыптастыратын негізгі факторлар ретінде ауданның геоморфологиялық ерекшеліктері, гипсометриялық құрылымы, топырақ жамылғысы мен өсімдік жамылғысы қарастырылды. Зерттеу нәтижесінде Бәйтерек ауданының жазық рельефі, көліктік қолжетімділігі және дала табиғи кешендерінің басымдығы экологиялық, ауылдық және танымдық туризмді дамытуға қолайлы алғышарттар қалыптастыратыны анықталды. Сонымен қатар туристік саланың дамуын шектейтін факторлар ретінде инфрақұрылымның жеткіліксіз дамуы, су нысандары санының аздығы және климаттық жағдайлардың маусымдық сипаты айқындалды. Зерттеу нәтижелері өңірлік тұрақты туризм бағдарламаларын әзірлеу мен аумақтық жоспарлау жұмыстарында пайдаланылуы мүмкін

İNKİŞAF ETMƏKDƏ OLAN ÖLKƏLƏRİN DÖVLƏT İDARƏÇİLİYİNDƏ SÜNİ İNTELLEKT: ƏSAS PROBLEMLƏR, RİSKLƏR VƏ İMKANLAR — AZƏRBAYCAN, GÜRCÜSTAN, QAZAXISTAN VƏ HİNDİSTANIN MÜQAYİSƏLİ TƏHLİLİ

Məmmədli Mətin Zaur — Sun, 17 May 2026 00:00:00 +0000

Süni intellektin (Sİ) dövlət idarəçiliyinə inteqrasiyası inkişaf etməkdə olan ölkələr üçün həm transformativ imkanlar, həm də dərin struktur məhdudiyyətlər yaradır. Bu məqalədə Azərbaycan, Gürcüstan, Qazaxıstan və Hindistanın dövlət idarəçiliyindəki Sİ tətbiqləri müqayisəli şəkildə araşdırılır. Tədqiqat institusional nəzəriyyəyə, ictimai dəyər nəzəriyyəsinə və rəqəmsal inkişafın siyasi iqtisadiyyatına əsaslanaraq altı kateqoriya struktur problemi müəyyən edir, on altı maddəlik risk taksonomiyası hazırlayır və əsas fürsət kateqoriyaları araşdırır. Müqayisəli dəlillər göstərir ki, inkişaf etməkdə olan ölkələrdə Sİ idarəetmə nəticələri texnoloji deyil, institusional cəhətdən formalaşmışdır. Məqalə Sİ idarəetmə risklərini idarə etməklə yanaşı onun transformativ potensialından istifadə etmək istəyən ölkələr üçün siyasi tövsiyələr irəli sürür

ARTIRIMIŞ REALLİQ TEXNOLOGİYASININ SƏNAYE MÜƏSSİSƏLƏRİNƏ İNTEQRASİYASI: Azərbaycan Neft-Qaz, Energetika və Kimya Sektorları Üzrə Empirik Tədqiqat

Qəni Mehman oğlu Axundov, Validə Xankişi qızı Mahmudova — Sun, 17 May 2026 00:00:00 +0000

Bu məqalə artırılmış reallıq (AR) texnologiyasının Azərbaycanın üç əsas sənaye sektorunda - neft-qaz emalı (SOCAR Ətraflı Emal Zavodu), energetika (AZƏRENERJI Mingəçevir Su Elektrik Stansiyası) və kimya istehsalatı (Sumqayıt Kimya Sənaye Parkı) - tətbiqinin empirik nəticələrini təhlil edir. 2023-2024-cü illər ərzində üç müəssisədə cəmi 66 iştirakçı ilə aparılan nəzarətli sınaqlar əsasında AR sisteminin ənənəvi kağız sənəd əsaslı baxım üsulları ilə müqayisəli effektivliyi qiymətləndirilmişdir. Tədqiqat göstərir ki, AR tətbiqi orta hesabla 35,8% vaxt azalmasına, 88,7% kritik xəta azalmasına və 76,8% birinci cəhddə uğur nisbəti artımına nail olmuşdur. NASA-TLX ölçüsü ilə qiymətləndirilmiş kognitiv yük göstəricisi orta 38,4% azalmışdır. İqtisadi analiz hər üç müəssisə üzrə orta illik ROI-nin 181% olduğunu ortaya qoymuşdur. Məqalədə həmçinin Azərbaycan müəssisələrinin yerli spesifik şəraitinə - sovet dövrü avadanlıqları, ikidilli texniki terminologiya, milli hüquqi-normativ çərçivə - uyğunlaşdırılmış beş mərhələli AR inteqrasiya modeli təqdim edilir.

SÜNİ İNTELLEKT İLƏ İNTEQRASİYA OLUNMUŞ AĞILLI COĞRAFİ İNFORMASİYA SİSTEMLƏRİ: FORMALAŞMA İSTİQAMƏTLƏRİ, TƏTBİQ SAHƏLƏRİ VƏ İDARƏETMƏ ÇAĞIRIŞLARI

Gültən Məhərrəmli Naib — Sun, 17 May 2026 00:00:00 +0000

Müasir dövrdə coğrafi məlumatların həcminin sürətlə artması, şəhərsalma, regional inkişaf, ekologiya, nəqliyyat, kənd təsərrüfatı, fövqəladə halların idarə edilməsi və dövlət xidmətlərinin planlaşdırılması kimi sahələrdə daha dəqiq, çevik və əsaslandırılmış qərarların qəbulunu zəruri edir. Bu prosesdə Coğrafi İnformasiya Sistemləri məkan məlumatlarının toplanması, emalı, təhlili və vizual təqdimatı üçün əsas texnoloji vasitələrdən biri kimi çıxış edir. Lakin rəqəmsal transformasiya mərhələsində CİS artıq yalnız xəritəçəkmə və məlumatların yerləşmə üzrə təsviri ilə məhdudlaşmır. Süni intellekt, maşın öyrənməsi, böyük dil modelləri və generativ texnologiyaların inkişafı CİS-in funksional imkanlarını genişləndirərək onu daha ağıllı, proqnozlaşdırıcı və avtomatlaşdırılmış qərar dəstəyi platformasına çevirir.
Məqalənin əsas məqsədi süni intellektlə inteqrasiya olunmuş ağıllı Coğrafi İnformasiya Sistemlərinin mahiyyətini, formalaşma xüsusiyyətlərini, funksional imkanlarını, tətbiq istiqamətlərini və idarəetmə problemlərini təhlil etməkdir. Məqalədə CİS-in nəzəri əsasları, süni intellektlə əlaqəsi, GeoAI anlayışı, ağıllı məkan analitikası, təbii dil əsaslı CİS interfeysləri, avtomatlaşdırılmış xəritəçəkmə və qərar dəstəyi imkanları araşdırılır. Eyni zamanda ağıllı CİS-in şəhərsalma, ekoloji monitorinq, nəqliyyat idarəçiliyi, fövqəladə hallar, kənd təsərrüfatı və ictimai xidmətlərin planlaşdırılması sahələrində tətbiq perspektivləri izah edilir. Nəticə olaraq müəyyən olunur ki, süni intellektlə inteqrasiya olunmuş CİS sistemləri məkan məlumatlarının daha səmərəli idarə olunmasına mühüm töhfə versə də, onların geniş tətbiqi məlumat keyfiyyəti, model şəffaflığı, alqoritmik qərəzlilik, insan nəzarəti, etik məsuliyyət və hüquqi tənzimləmə məsələlərinin həllindən asılıdır.

Developing recipes for functional tomato sauces enriched with natural vegetables

Kanatuly D., Syzdykova L. — Sun, 17 May 2026 00:00:00 +0000

This work presents the formulation of functional tomato sauces enriched with natural vegetables. The relevance of the study is based on the need to foster a culture of healthy eating among the population and to increase the biological value of food products. The article describes the effectiveness of introducing ingredients such as pumpkin, carrot, and bell pepper—rich in vitamins and minerals—into the composition of traditional tomato sauce. The study proposes an optimal recipe that allows for enhancing the product's functional properties while preserving its organoleptic characteristics. The chemical composition and functional properties of the vegetables used are presented in the article

Research and comparative analysis of innovativebusiness process automation systems using AI

Assel Abdildayeva, Assem Baigara, Jelena Caiko — Sun, 17 May 2026 00:00:00 +0000

In the era of rapid development of digital technologies, automation of business processes comes to the fore, determining the success and competitiveness of companies. This article analyzes current trends in the field of business process automation( BPA), where artificial intelligence (AI) technologies are actively used. It is noted that in the era of digitalization, AI plays a crucial role in improving the productivity and stability of companies. Popular BPA platforms such as UiPath, Blue Prism, Automation Anywhere, WorkFusion, Microsoft Power Automate, and ELMA are compared in terms of scalability, compatibility with other systems, functionality, and price. The benefits of using machine learning, natural language processing, and robotic process automation (RPA) to optimize costs and reduce task execution time are considered. Special attention is paid to promising areas, including generative AI, big process models (LPM), and агентныеagent-based business process management systems (Agentic BPM). The main difficulties in implementing intelligent BPA solutions are identified, such as integration problems, high cost, and ethical issues related to the use of AI. Based on the obtained data, practical tips are formulated for choosing and implementing intelligent BPA systems for organizations of different sizes and fields of activity

Совершенствование технологии салатных консервов с использованием бобовых культур

Sun, 17 May 2026 00:00:00 +0000

Большинство овощей обладают лечебно-оздоровительными свойствами, являются сырьём, богатым витаминами и минеральными веществами, поэтому консервы, полученные из них, особенно овощные салаты, занимают важное место в рационе питания человека.
Овощные салаты — это одни из самых полезных продуктов для здоровья человека, богатые витаминами, минералами, антиоксидантами и полезными пищевыми волокнами. Пищевые волокна, содержащиеся в овощах, улучшают работу кишечника и регулируют процесс пищеварения. Это помогает предотвратить запоры. Антиоксиданты, содержащиеся в салатах, укрепляют защитные функции организма и защищают его от вредных свободных радикалов. Фитонутриенты и калий, входящие в состав овощей, способствуют нормализации артериального давления и предотвращают сердечно-сосудистые заболевания. Благодаря низкой калорийности и высокой питательной ценности овощи являются отличным продуктом для людей, стремящихся снизить вес. Антиоксиданты и витамины в овощах помогают коже оставаться молодой и эластичной. Фитохимические вещества, содержащиеся в овощах, могут замедлять развитие некоторых видов онкологических заболеваний. Включение овощных салатов в ежедневный рацион — это простой и эффективный способ улучшения здоровья. Использование разнообразных овощей позволяет обеспечить организм необходимыми питательными веществами.

GRAPH AUTOENCODER-BASED CLUSTERING OF URBAN MOBILITY ZONES: SCALABILITY VALIDATION AND CROSS-CITY ANALYSIS ON CHICAGO AND NEW YORK CITY

Abylai Ayan Azamatuly — Sun, 17 May 2026 00:00:00 +0000

This paper proposes and validates a Graph Autoencoder (GAE)-based pipeline for unsupervised clustering of urban mobility zones using Origin-Destination (OD) taxi data. The pipeline is evaluated across two US cities: Chicago (6.5M trips, 195 zones) and New York City (38.3M trips, 236 Taxi Zones) — a 14× difference in scale. For NYC, two methodological extensions are introduced: (1) Top-K graph sparsification to resolve GCN over-smoothing caused by the dense NYC OD graph (density 0.837), and (2) a stratified clustering protocol separating Manhattan from Outer Boroughs. The resulting ten-cluster NYC typology is externally validated against ACS 2019–2023 census data with large effect sizes (η²H = 0.348 for median income). Monthly OD temporal stability reaches r̄ = 0.993, closely matching Chicago (r̄ = 0.996). All four research hypotheses are confirmed, demonstrating that the proposed framework generalises across cities of fundamentally different scales and spatial structures

კავკასიური დეკას ფოთლები – „მატეს“ ტიპის ჩაის მიღების ალტერნატიული ნედლეული და მისი ტექნოლოგია

თამარ კოპალიანი — Sun, 17 May 2026 00:00:00 +0000

“მატეს’ ტიპის ჩაის მისაღებად შემოთავაზებულია ალტერნატიული ნედლეული – კავკასიური დეკას ფოთლები. შესწავლილია დეკას მორფოლოგიურ–ანატომიური ნიშნები და ქიმიური შემადგენლობა, შემუშავებულია ტექნოლოგიური სქემა

DIGITAL TRANSFORMATION OF METROLOGICAL SUPPORT IN THE REPUBLIC OF KAZAKHSTAN: CURRENT STATE, PROBLEMS AND DEVELOPMENT PROSPECTS

Sun, 17 May 2026 00:00:00 +0000

In the era of Industry 4.0, metrology is evolving from a traditional discipline into a digital ecosystem, where accurate real-time measurements underpin smart manufacturing, environmental monitoring, healthcare, and public administration. The digital transformation of metrological activities ensures traceability of measurement results, reduces human involvement, and enhances the transparency and efficiency of procedures. In the Republic of Kazakhstan, this transition is embedded in the national digital transformation agenda and aims to strengthen economic competitiveness, protect consumer rights, and support integration within the Eurasian Economic Union (EAEU).

The purpose of this study is to provide a comprehensive assessment of the current state of digital metrology in Kazakhstan, identify key problems, and outline forward-looking development pathways. The research focuses on the country’s metrological infrastructure, with particular attention to its digitalization through the state information system “e-KTRM” The methodology is based on the analysis of regulatory frameworks, statistical data from official sources, and a comparative review of international practices.

АСА МАҢЫЗДЫ ИНФРАҚҰРЫЛЫМДАРДАҒЫ ДЕРЕКТЕРДІ ҚОРҒАУҒА АРНАЛҒАН ИНТЕЛЛЕКТУАЛДЫ DLP ЖҮЙЕСІНІҢ АРХИТЕКТУРАСЫ МЕН ТИІМДІЛІГІН БАҒАЛАУ

Seitkali Gaziz Talgatuly — Sun, 17 May 2026 00:00:00 +0000

Мақалада энергетика, көлік және телекоммуникация сияқты аса маңызды ақпараттық инфрақұрылымдардағы (АМАИ) құпия деректердің ағып кетуін болдырмауға арналған жаңа буын Data Loss Prevention (DLP) жүйесін әзірлеу мәселелері қарастырылады. Дәстүрлі DLP жүйелерінің негізгі шектеуі – контекстік талдаудың төмендігі және жалған позитивті (False Positive) іске қосылулардың жоғары деңгейі. Зерттеу барысында дәстүрлі тұрақты өрнектер (Regex) мен заманауи машиналық оқыту (ML), соның ішінде табиғи тілді өңдеу (NLP) алгоритмдерін біріктіретін гибридті модель ұсынылды. Эксперименттік тестілеу нәтижелері ұсынылған модельдің анықтау дәлдігін 76.0%-дан 94.5%-ға дейін арттырып, жалған дабылдар санын 4 есеге азайтқанын көрсетті. Аталмыш шешім қауіпсіздік операциялық орталықтарындағы (SOC) аналитиктердің жүктемесін азайтуға және нақты уақыт режиміндегі қорғанысты күшейтуге мүмкіндік береді

ПРИНЦИП НАМЕРЕННОЙ ДЕФЕКТНОСТИ В ПРОЕКТИРОВАНИИ УЧЕБНЫХ СРЕД ДЛЯ АВТОМАТИЗИРОВАННОГО ТЕСТИРОВАНИЯ

Шингизов Азамат Айбекович, Ауелбеков О. А. — Sun, 17 May 2026 00:00:00 +0000

В статье формулируется и обосновывается принцип намеренной дефектности как ключевой проектный принцип учебных сред для подготовки специалистов по автоматизированному тестированию. На основе анализа ограничений существующих тренировочных ресурсов представлены результаты эмпирической апробации модели тренировочного полигона с двумя намеренно заложенными дефектами на выборке из 23 студентов Университета «Туран». В экспериментальной группе доля участников, самостоятельно выявивших дефект, составила 75%; в контрольной группе аналогичный показатель оказался равен нулю

Müəssisənin informasiya təhlükəsizliyinin təmin edilməsində müasir texnologiyaların rolu

Nahid Hüseynli Natiq oğlu, Əsgərova Bahar — Sun, 17 May 2026 00:00:00 +0000

Müasir iqtisadi münasibətlər sistemində müəssisənin dayanıqlı fəaliyyəti yalnız istehsal gücü, maliyyə resursları və bazar mövqeyi ilə müəyyən olunmur. İdarəetmə proseslərinin rəqəmsallaşması, məlumat axınlarının sürətlənməsi və biznes əməliyyatlarının informasiya sistemləri üzərindən həyata keçirilməsi informasiya təhlükəsizliyini müəssisə idarəçiliyinin strateji istiqamətlərindən birinə çevirmişdir. Müəssisə daxilində formalaşan kommersiya sirri, maliyyə hesabatları, müqavilələr, müştəri bazaları, texnoloji sənədlər, kadr məlumatları və əməliyyat qeydləri yalnız informativ resurs deyil, eyni zamanda iqtisadi dəyər daşıyan aktivlərdir. Həmin aktivlərin icazəsiz əldə olunması, dəyişdirilməsi, silinməsi və ya ifşası müəssisənin rəqabət üstünlüyünü zəiflədərək onun reputasiyasına, hüquqi vəziyyətinə və maliyyə sabitliyinə ciddi təsir göstərir. Məhz buna görə informasiya təhlükəsizliyi məsələsi texniki səviyyədə həll olunan yardımçı funksiya kimi deyil, korporativ idarəetmənin mərkəzi elementlərindən biri kimi nəzərdən keçirilməlidir.

ВОЗДЕЙСТВИЕ ПОЛИГОНОВ ТВЕРДЫХ БЫТОВЫХ ОТХОДОВ НА ОКРУЖАЮЩУЮ СРЕДУ

Джусупова Д. Б., Армидинова Ю.Н. — Sun, 17 May 2026 00:00:00 +0000

Размещение твердых бытовых отходов на полигонах является одним из наиболее распространенных способов обращения с отходами. Несмотря на относительную простоту и экономическую доступность данного метода, эксплуатация полигонов сопровождается значительным воздействием на окружающую среду. В процессе накопления отходов происходят физические, химические и биологические процессы их трансформации, которые приводят к образованию различных загрязняющих веществ. Эти вещества способны распространяться в окружающей среде и оказывать негативное влияние на её основные компоненты [1].

В процессе хранения и разложения твердых бытовых отходов происходит образование различных продуктов распада, среди которых наибольшее экологическое значение имеют фильтрат и свалочный газ. Фильтрат образуется при проникновении атмосферных осадков через массу отходов и представляет собой жидкость сложного химического состава, содержащую органические соединения, аммонийные соединения и тяжелые металлы. Распространение фильтрата за пределы полигона может приводить к загрязнению почвенного покрова и водных ресурсов.

В результате функционирования полигонов твердых бытовых отходов воздействию подвергаются различные компоненты окружающей среды. Наиболее уязвимыми среди них являются почвенный покров и водные ресурсы, поскольку именно через эти компоненты происходит накопление и дальнейшая миграция загрязняющих веществ. Загрязнение почвы и воды может приводить к нарушению природных процессов, снижению биологической активности почв и ухудшению качества водных ресурсов [2].

Исследование показателей безопасности овощной и рыбной продукции в соответствии с требованиями ЕАЭС

Sun, 17 May 2026 00:00:00 +0000

В работе рассмотрены показатели безопасности овощной (томаты и листовой салат) и рыбной продукции в соответствии с требованиями технических регламентов Евразийского экономического союза (ЕАЭС). Особое внимание уделено контролю содержания токсичных элементов, микробиологических показателей и соответствию нормативам безопасности пищевых продуктов. Проведен анализ основных факторов риска, влияющих на качество продукции. Установлено, что соблюдение требований технических регламентов ТР ЕАЭС обеспечивает снижение потенциальной опасности пищевой продукции для здоровья человека

APPLICATION OF OPTIMAL DECISION-MAKING MODELS IN ASSESSMENT AND MANAGEMENT OF CYBERSECURITY RISKS

Sevinj Karimova, Turkan Bashirli — Sun, 17 May 2026 00:00:00 +0000

This study investigates how cybersecurity risks, which have intensified with the acceleration of digitalization, can be assessed more effectively. The research is not limited to a theoretical framework; it also demonstrates the application of the Analytic Hierarchy Process (AHP) and the Technique for Order of Preference by Similarity to Ideal Solution (TOPSIS) based on a practical scenario developed for the financial sector. The findings indicate that the integration of these approaches yields more effective outcomes in terms of risk reduction and optimal resource allocation compared to traditional methods. The study further examines cybersecurity risks from technical, organizational-managerial, and human-factor perspectives, while presenting the decision-making process in a clear and structured manner through both qualitative and quantitative approaches. In addition, the applicability of methods such as fuzzy logic, Bayesian approaches, and Monte Carlo simulation in this domain is discussed. Moreover, the research proposes a conceptual model that integrates classical decision-making models with artificial intelligence-based systems. This framework enables the alignment of strategic-level decisions with real-time operational processes executed through SOAR platforms. Furthermore, incorporating economic indicators such as ROI and ALE facilitates a closer alignment between cybersecurity measures and broader business objectives.

SÜNİ İNTELLEKT TEXNOLOGİYALARININ KOMPÜTER SİSTEMLƏRİNİN İNKİŞAFINA VƏ SƏMƏRƏLİLİYİNƏ TƏSİRİ

Qənirə V. Namazova — Sun, 17 May 2026 00:00:00 +0000

Süni intellektin (Sİ) kompüter sistemi arxitekturasında tətbiqi bu sistemlərin sürətini, dəqiqliyini və ümumi performansını əhəmiyyətli dərəcədə artırmışdır. Sİ böyük həcmli məlumatları sürətli və dəqiq şəkildə emal etməklə sistemlərin daha səmərəli və etibarlı işləməsinə şərait yaradır. Bu xüsusiyyətlər xüsusilə real vaxt rejimində işləyən sistemlər üçün böyük əhəmiyyət daşıyır və operativ qərarların qəbulunu asanlaşdırır. Eyni zamanda, Sİ alqoritmləri resursların optimal bölüşdürülməsini təmin edir, enerji sərfiyyatını azaldır və bununla da daha dayanıqlı hesablama mühiti formalaşdırır. Bu isə həm iqtisadi, həm də ekoloji baxımdan mühüm üstünlüklər yaradır.

Maşın öyrənməsi (MA) bu prosesdə mühüm rol oynayır. O, kompüter sistemlərinə tarixi məlumatlardan öyrənmək, dəyişən şərtlərə uyğunlaşmaq və zamanla öz fəaliyyətini təkmilləşdirmək imkanı verir. Bu adaptivlik sistemlərin etibarlılığını artırır, qərar qəbuletmə prosesini təkmilləşdirir və əməliyyat xətalarının sayını azaldır. Eyni zamanda, bu texnologiya sistemlərin daha çevik və istifadəçi tələblərinə uyğun olmasına imkan yaradır.

Bundan əlavə, Sİ sistem təhlükəsizliyinin gücləndirilməsində də vacib rol oynayır. O, sistemin həyat dövrünün ilkin mərhələlərində potensial təhdidləri və anomaliyaları aşkar edə bilir. Bu proaktiv yanaşma risklərin qarşısını almağa, hücumların erkən mərhələdə aşkarlanmasına və məlumatların bütövlüyünü qorumağa kömək edir.

Sİ həmçinin ənənəvi metodlarla çətin və ya mümkün olmayan mürəkkəb problemlərin həllini mümkün edir. Onun kompüter sistemlərinin dizaynı, tətbiqi və idarə olunmasına inteqrasiyası yeni innovasiyaların yaranmasına səbəb olmuşdur. Nəticədə, daha ağıllı, çevik, təhlükəsiz və səmərəli hesablama sistemləri formalaşmışdır.

МАЛАЯ ГЭС НА КАРАТОМАРСКОМ ВОДОХРАНИЛИЩЕ КОСТАНАЙСКОЙ ОБЛАСТИ

Жуманов Мухтар — Sun, 17 May 2026 00:00:00 +0000

Строительство малой ГЭС на Каратомарском водохранилище будет выполнена на основании технического задания. Оценка технической возможности и экономической целесообразности строительства ГЭС существующих на Верхне-Тобольском и Каратомарском гидроузлах, имеющих водохранилище многолетнего регулирования, а также возможность использования низконапорных гидроузлов (Кызылжарского, Сергеевского, Амангельдинского) в энергетических целях.
Анализ работы Верхне-Тобольского водохранилища позволили сделать следующие выводы:
- регулирование сток реки Тобол в Верхне-Тобольском водохранилище без учета компенсирующей возможности при регулировании стока в Каратомарском водохранилище, т.е. сказывается отсутсвтвие диспетчерского графика совместной работы водохранилищ. Этим объясняется продолжительное время стояния высоких уровней воды в водохранилише выше отметки НПУ, а также большая величина весенних холостых сбросов воды из водохранилища (до 1500 м3/с), приводящие к затоплению и подтоплению в нижнем бьефе гидроузла объектов водного хозяйства;
- регулирование стока в водохранилище следует производить, по возможности избегая форсировки уровней воды над НПУ и создавая возможность увеличенной отдачи воды для ГЭС.
В результате сопоставление четырех вариантов по выработке электроэнергии, основным объемом работ и сложности производства работ, был принят вариант – Верхне-Тобольской ГЭС с водозабором в правом водосливном пролете и диаметром турбинного водовода 1600 мм.

НОВЫЕ КОНСТРУКЦИИ АКВЕДУКА И ОТСТОЙНИКА

Инкарбеков Нурлан Омаралиевич — Sun, 17 May 2026 00:00:00 +0000

В Республике Казахстан интенсификация водного хозяйства на базе мелиорации земель получила широкое развитие. Оросительные системы, включающие гидротехнические сооружения и орсительную сеть, в результате эксплуатации которых могут возникнуть проблемы, связанные с конструкциями и архитектуры гидротехнических сооружений. Мы ниже представляем несколько новых конструкции гидротехнических сооружений применяемых в водном хозяйстве, полученные учеными Казахского национального университета водного хозяйства и ирригации.

Первое изобретение относится к области гидротехнических сооружений и строительства, а именно водопроводящим сооружениям для подачи воды к местам ее потребления, устраиваемые для транспорта воды на участках пересеченеия каналов с естесственными и искусственными препятствиями, встречающимися по трассе канала.

Акведук — гидротехническое сооружение в виде водовода для подачи воды самотёком (без дополнительных приспособлений) к местам её использования из расположенных выше природных источников. Также акведуком называют надземную часть водовода в виде моста над оврагом, дорогой, рекой или долиной. Слово происходит от двух латинских корней: aqua — «вода», и duco — «вести». Латинское aquaeductus означало буквально «водопровод».

ЕСИЛЬСКИЙ КОНТРРЕГУЛЯТОР НА РЕКЕ ЕСИЛЬ В АКМОЛИНСКОЙ ОБЛАСТИ

Макущенко Игорь — Sun, 17 May 2026 00:00:00 +0000

Выбор створа и компоновки сооружений Есильского контррегулятора продиктован топографическими особенностями долины реки Есиль, гидрологическим режимом (необходимостью пропуска высоких весенних паводков) и инженерно-геологическими условиями строительной площадки. Долина реки Есиль в расчетном створе представляет собой аккумулятивную ступенчатую террасированную равнину с абсолютными отметками поверхности 220-250 м.

Оптимальным вариантом признана комплексная компоновка гидроузла руслового типа. В состав основных гидротехнических сооружений контррегулятора входят (рис.1):

1.Глухая земляная плотина (дамба), перекрывающая основное русло и пойму.

2.Паводковый водосброс (водослив с широким порогом), предназначенный для сброса трансформированных паводковых вод.

3.Донный водовыпуск для обеспечения санитарных пропусков, опорожнения водохранилища и сброса полезного объема в меженный период.

4.Комплекс защитных дамб и каналов спрямления русла (Двуречный, Ушкарасу, Отрадное) для оптимизации гидравлических режимов потока в нижнем бьефе и защиты прилегающих территорий от подтопления.

В соответствии с проведенными водохозяйственными расчетами и оценкой трансформирующей способности водохранилища, наиболее целесообразным и экономически выгодным принят вариант с Нормальным Подпорным Уровнем (НПУ) на отметке 231,0 м БС. При данной отметке полный объем контррегулятора достигает 833 млн. м³, что позволяет эффективно аккумулировать паводковый сток и гарантированно срезать пики половодий.

Қар және мұз қабатының күйі мен кетуінің және тасқын суы өтуінің жағдайына жедел ғарыштық мониторинг жүргізу

Мыңжасаров Н.С. — Sun, 17 May 2026 00:00:00 +0000

Жерді қашықтан зондылау (ЖҚЗ) дегеніміз, электрлі магниттік сәуле сипаттамаларымен, жер беті күйі туралы тікелей датчиктер жер бетімен байланыссыз, алыстан өлшеулер бойынша ақпарат алуды білдіреді. Датчиктер ұшақтарға және де басқа тасушыларға орнатылуы мүмкін. Өлшенетін электрлі магниттік толқындардың диапазоны – микрометр бөлшегінен (көрінетін оптикалық сәуле) метрлерге дейін (радиотолқындар) жетуі мүмкін.

AZƏRBAYCANDA TƏCHİZAT ZƏNCİRİNİN OPERATİV İDARƏETMƏSİNİN TƏKMİLLƏŞDİRİLMƏSİ: TƏHLİL VƏ MODELLƏŞDİRMƏ

Samir Namiq oğlu Məmmədov, Valeh Alquluyev Alqulu oğlu — Sun, 17 May 2026 00:00:00 +0000

Bu məqalə Azərbaycanda təchizat zəncirinin operativ idarəetməsinin mövcud vəziyyətini araşdırır, əsas problemləri müəyyən edir və logistik proseslərin optimallaşdırılması üçün riyazi modellər təqdim edir. Tədqiqatda enerji sektoru (SOCAR) və kənd təsərrüfatı sahəsinin müqayisəli statistik təhlili aparılmış, xətti proqramlaşdırma, marşrutlaşdırma (VRP), şəbəkə modelləri, Lean logistika, çoxmeyarlı qərarvermə (AHP, TOPSIS) və tələbat proqnozlaşdırma metodları tətbiq edilmişdir. Nəticələr göstərir ki, rəqəmsallaşdırma, infrastruktur inkişafı və iştirakçılar arasında koordinasiyanın gücləndirilməsi Azərbaycanda logistika sisteminin effektivliyini əhəmiyyətli dərəcədə artıra bilər.

SECURITY RISKS OF CONFIGURATION ERRORS IN CLOUD ENVIRONMENTS

Hasanagha Safarov Elshan — Sun, 17 May 2026 00:00:00 +0000

Cloud technologies have expanded the flexibility and accessibility of information systems, but they have also introduced a distinct set of security challenges. Among these, configuration errors are consistently cited as a primary cause of security incidents across cloud deployments. This paper examines the origins, categories, and consequences of configuration errors in the three primary cloud service models - IaaS, PaaS, and SaaS. It draws on documented incidents and industry data from IBM, Gartner, and CrowdStrike to illustrate how misconfiguration produces concrete financial and operational harm. Detection and prevention approaches - including automated security tooling, cloud-native monitoring, and continuous auditing - are evaluated with the goal of identifying strategies organizations can realistically apply.

SÜNİ İNTELLEKT ƏSASLI MOBİL ŞƏBƏKƏLƏRDƏ RADİO RESURSLARININ VƏ ÖTÜRMƏ GÜCÜNÜN OPTİMALLAŞDIRILMASI

İlham Dursun oğlu Əfəndiyev, Elvira Eldar qızı Kələşova-magistr — Sun, 17 May 2026 00:00:00 +0000

Məqalədə süni intellekt əsaslı mobil şəbəkələrdə radio resurslarının və ötürmə gücünün optimallaşdırılması problemi araşdırılır. Mobil rabitə sistemlərində artan trafik həcmi, IoT cihazlarının genişlənməsi və yüksək sürətli xidmətlər spektr və enerji resurslarının daha səmərəli idarə olunmasını zəruri edir. Tədqiqatda baza stansiyalarında güc idarəetməsi, spektr bölgüsü və interferensiyanın azaldılması kimi əsas problemlər təhlil olunur. Süni intellekt və maşın öyrənməsi alqoritmlərinin tətbiqi ilə şəbəkə performansının artırılması, enerji sərfiyyatının azaldılması və real vaxtda adaptiv idarəetmənin təmin edilməsi imkanları göstərilir. Nəticə olaraq qeyd olunur ki, SI əsaslı yanaşmalar gələcək 5G və 6G şəbəkələrinin optimallaşdırılmasında əsas rol oynayacaqdır.

РАЗРАБОТКА АВТОМАТИЗИРОВАННОЙ СИСТЕМЫ УПРАВЛЕНИЯ СКЛАДСКИМИ ПРОЦЕССАМИ НА ОСНОВЕ ТЕХНОЛОГИЙ УПРАВЛЕНИЯ ЗАПАСАМИ

Набиев Жандос Болатович — Sun, 17 May 2026 00:00:00 +0000

В данной статье рассматривается разработка автоматизированной системы управления складскими процессами SmartWarehouse, основанной на технологиях управления запасами. Актуальность работы обусловлена потребностью современных предприятий в точном контроле движения товаров на складе, своевременном обновлении остатков запасов, сокращении избыточных запасов и дефицита товаров, а также принятии управленческих решений на основе данных. В статье описана архитектура системы, её основные модули, применённые методы управления запасами (ABC-анализ, XYZ-анализ, FIFO, EOQ, Safety Stock, ROP), а также результаты тестирования и оценка эффективности разработанной системы

Statistical Analysis and Machine Learning Forecasting for the Fuel and Energy Balance of Kazakhstan (2019–2025)

Gabit Sekenov, Sabit Abzal, Nurkhat Zhakiyev — Sun, 17 May 2026 00:00:00 +0000

Abstract

This paper presents a statistical and machine learning analysis of the fuel and energy balance of the Republic of Kazakhstan over 2019–2025. In 2023 Kazakhstan crossed from net electricity exporter to net importer, motivating a reproducible diagnosis of why the balance has shifted and a forecasting framework to anticipate further pressure. Eight publicly available datasets (Ember, KEGOC, Our World in Data, PyPSA-Earth, ERA5-Land, KOREM, IEA, national statistics) are integrated into a single SQLite database (18 tables, 34,362 rows) and exposed through an interactive Power BI dashboard. We decompose power-sector CO₂ emissions with the additive logarithmic mean Divisia index (LMDI), formally test the 2023 balance shift with the Bai–Perron multiple structural-break procedure, and build two complementary forecasting models—a hybrid SARIMA-LSTM for wind capacity factor and a transfer-learning gradient-boosting model pretrained on European load data for hourly Kazakhstan demand.

The coal share fell from 70.4% (2019) to 54.0% (2024) and gas rose from 18.6% to 29.3%, yet power-sector emissions increased from 89.38 to 95.05 Mt CO₂: LMDI attributes this to an activity effect of +9.8 Mt that outweighs the coal-to-gas structure effect of −4.2 Mt—a quantified "gas-substitution trap." The Bai–Perron test confirms 2023 as a statistically significant break in the annual balance (sup F = 14.7, p < 0.01): pre-break mean +2.1 TWh/yr, post-break −2.5 TWh/yr. The hybrid SARIMA-LSTM reduces wind capacity-factor MAE by 25.2% over the naive baseline (p < 0.001, Diebold–Mariano), and the transfer-learning demand forecaster reduces 24-hour-ahead sMAPE from 6.85% to 4.10% (40.1% improvement). All inputs, code, and figure scripts are released for reproducibility.

İnformasiya təhlükəsizliyində risklərin idarə olunması

İbadova Səbinə Nadir, Qurbanov Firuz Əhməd — Sun, 17 May 2026 00:00:00 +0000

İnformasiya təhlükəsizliyi risklərinin idarə edilməsi (Risk Management), təşkilatların kibertəhlükələri proaktiv şəkildə müəyyən etməsi, qiymətləndirməsi və azaltmaq üçün strategiyalar hazırlaması prosesidir. Bu, məlumatların gizliliyini, tamlığını və əlçatanlığını qorumaq üçün vacibdir.

Çin generalı Sun Tszı Vunun fikrinə əsasən, əgər düşməni və özünü tanıyırsansa, yüz döyüşün nəticəsindən qorxmağa dəyməz. Özünü tanıyıb düşməni tanımırsansa, qazanılan hər qələbəyə görə sən də məğlubiyyət acısını hiss edəcəksən.Lakin nə düşməni, nə də özünü tanımırsansa, hər döyüşdə məğlub olacaqsan.Bunun üçün də ilk olaraq özünüzü və düşməni dərindən öyrənməliyik.

İnformasiya təhlükəsizliyi ilə müharibə arasındakı var. İnformasiya təhlükəsizliyi menecerləri və texniki işçilər informasiyanın müdafiəçiləridir. Çoxsaylı təhdidlər informasiya aktivlərini əhatə edən müdafiə vasitələrinə daim hücum edir. Müdafiə sistemi qoruyucuların arxasına mühafizəçilər yerləşdirməklə təbəqələr şəklində qurulur. Müdafiəçilər sonsuz kimi görünən hücumların qarşısını almağa, qorumağa, aşkar və bərpa etməyə çalışır. Üstəlik həmin müdafiəçilərə hücum taktikasını tətbiq etmək qanuni olaraq qadağandır, ona görə də hücumçuların müdafiəyə resurs xərcləməsinə ehtiyac yoxdur. Müdafiəçilər hər döyüşdə qalib gəlməli olduğu halda, hücumçular yalnız bir dəfə qalib gəlməlidirlər. Müdafiəçilər qalib gəlmək üçün özlərini və düşmənlərini tanımalıdırlar. [1]

METHODS OF CALCULATION OF UAV FLIGHT MODE ALONG AN ARBITRARY TRAJECTORY SAVING ENERGY RESOURCES

Azamat Bekmukhanbet — Sun, 17 May 2026 00:00:00 +0000

This research investigates methods for calculating fixed-wing unmanned aerial vehicle flight modes along arbitrary trajectories with the goal of reducing electrical energy consumption. The study considers the influence of trajectory geometry, airspeed selection, battery state-of-charge, and wind conditions on total mission energy. A wind-aware computational model was developed in MATLAB using a fixed-wing aerodynamic power formulation that includes parasitic and induced drag components. The model compares direct flight in calm air, direct flight under wind, cubic Bezier trajectory optimization, quintic polynomial segment optimization, and adaptive velocity profiling along a prescribed path. The simulation uses a representative fixed-wing UAV mission from a start point to a goal point at constant altitude. A steady wind component with stochastic gust disturbances is included, and all optimized methods are constrained by airspeed limits, mission time, curvature, and acceleration feasibility. Simulation results show that energy-optimal flight is not determined by path length alone. Wind direction and airspeed have a strong effect on energy use, and a favorable wind can reduce energy consumption even for direct flight. The results demonstrate that UAV energy saving requires joint consideration of trajectory shape and flight-mode selection, especially in wind-affected environments.

РАЗРАБОТКА И ВНЕДРЕНИЕ МЕТОДОВ ИСКУССТВЕННОГО ИНТЕЛЛЕКТА ДЛЯ ВЫЯВЛЕНИЯ И ПРЕДОТВРАЩЕНИЯ РАСПРОСТРАНЕНИЯ ФЕЙКОВЫХ НОВОСТЕЙ

Лесов Рафхат Узакбайулы, Алимкулова Джанна Рыскуловна — Sun, 17 May 2026 00:00:00 +0000

В статье представлены результаты разработки и экспериментальной верификации метода автоматического выявления фейковых новостей на основе технологий искусственного интеллекта применительно к русскоязычному медиапространству Казахстана. Предложена модульная архитектура системы, объединяющая многоэтапный конвейер предобработки текстов (токенизация, лемматизация посредством pymorphy2), TF-IDF-векторизацию с биграммами, авторский набор из 12 стилометрических признаков и классификатор на базе алгоритма LightGBM с байесовской оптимизацией гиперпараметров. Для обеспечения интерпретируемости решений применён механизм SHAP-анализа. По результатам экспериментальной оценки система достигла Accuracy = 0,898, F1-score = 0,897, ROC-AUC = 0,956 на тестовой выборке и Accuracy = 0,877 при апробации на 150 реальных казахстанских новостных материалах, при времени инференса менее 60 мс. Обоснован принцип разумной достаточности при выборе метода классификации, позволяющий достичь практически применимого качества без использования тяжёлых трансформерных архитектур

ЭЛЕКТРОНДЫҚ БИЗНЕС ПЕН ЦИФРЛЫҚ ЭКОНОМИКАНЫҢ ҚАЗІРГІ ҚОҒАМДАҒЫ РӨЛІ

Акжолова А.И., Керімбаева В.Ж., Айтбаева Р.Б., Талпакова Б.Ә. — Sun, 17 May 2026 00:00:00 +0000

Бұл мақалада электрондық бизнес пен цифрлық экономиканың даму ерекшеліктері, олардың қоғам мен экономикаға әсері қарастырылады. Электрондық коммерцияның негізгі үлгілері, интернет-технологиялардың бизнес саласында қолданылуы, веб-сайттардың маңызы және электрондық сауда жүйелерінің қауіпсіздігі талданады. Сонымен қатар Қазақстандағы цифрландыру саясаты мен цифрлық экономиканың даму бағыттары сипатталады

DÖVLƏTİN KİBERSUVERENLİYİ: NƏZƏRİ ƏSASLAR, RİSKLƏR VƏ İDARƏETMƏ MEXANİZMLƏRİ

Mahmud Mirzəzadə Müşfiq, Fəhmin Hüseynov Ceyhun, Fuad Məcidzadə Elçin — Sun, 17 May 2026 00:00:00 +0000

Müasir dövrdə dövlət suverenliyi yalnız fiziki sərhədlər, siyasi hakimiyyət və ərazi bütövlüyü ilə məhdudlaşmır. Rəqəmsallaşma, məlumat axınlarının sərhədlərarası xarakter alması, bulud texnologiyaları, süni intellekt əsaslı sistemlər, sosial media platformaları və kritik informasiya infrastrukturlarının genişlənməsi dövlət suverenliyinin yeni formasını — kibersuverenliyi ön plana çıxarmışdır. Kibersuverenlik dövlətin rəqəmsal məkan, informasiya resursları, elektron xidmətlər, kritik infrastruktur və məlumat idarəçiliyi üzərində effektiv nəzarət və müdafiə imkanlarını ifadə edir. Kibersuverenlik anlayışı yalnız texniki təhlükəsizlik məsələsi deyil. O, hüquqi tənzimləmə, institusional koordinasiya, informasiya təhlükəsizliyi, beynəlxalq əməkdaşlıq, rəqəmsal platformaların idarə olunması və risklərin qabaqlayıcı şəkildə qiymətləndirilməsi ilə bağlı kompleks idarəetmə sahəsidir. Dövlət rəqəmsal mühitdə öz məlumatlarını, vətəndaşların fərdi informasiyasını, dövlət sirrini, maliyyə sistemlərini, enerji və nəqliyyat infrastrukturunu qorumaq gücünə malik deyilsə, onun ənənəvi suverenliyi də rəqəmsal təzyiqlər qarşısında zəifləyə bilər. Məqalədə dövlətin kibersuverenliyi anlayışının nəzəri əsasları, rəqəmsallaşma şəraitində suverenliyin transformasiyası, kibersuverenliyə qarşı əsas təhlükələr, hüquqi-normativ mexanizmlər, arxitektur prinsiplər və risklərin qiymətləndirilməsi məsələləri geniş təhlil olunur. Araşdırma göstərir ki, kibersuverenliyin təmin olunması üçün yalnız kiberhücumlara qarşı müdafiə sistemləri kifayət deyil; bunun üçün milli strategiya, hüquqi baza, insan kapitalı, yerli texnoloji imkanlar, beynəlxalq əməkdaşlıq, risk əsaslı idarəetmə modeli və davamlı monitorinq sistemi birlikdə fəaliyyət göstərməlidir .

KRİTİK İNFORMASİYA İNFRASTRUKTURLARINDA KİBERSUVERENLİK RİSKLƏRİNİN RİYAZİ QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ VƏ DAYANIQLILIQ MODELİNİN QURULMASI

Rəsul Qurbanov Rafət, Ziya Qədimli Hikmət — Sun, 17 May 2026 00:00:00 +0000

Müasir dövrdə dövlətlərin təhlükəsizliyi yalnız fiziki sərhədlərin qorunması ilə məhdudlaşmır. Dövlət idarəçiliyi, bank sistemi, enerji infrastrukturu, səhiyyə xidmətləri, vətəndaş məlumat bazaları və elektron hökumət platformaları rəqəmsal sistemlər üzərindən fəaliyyət göstərdiyi üçün kiberməkan artıq suverenliyin əsas komponentlərindən birinə çevrilmişdir. Bu şəraitdə dövlətin kibersuverenliyi onun rəqəmsal infrastruktur üzərində hüquqi, texnoloji və idarəetmə nəzarətini təmin etməsi ilə bağlıdır. Bu məqalədə kibersuverenlik məsələsi ümumi nəzəri yanaşma kimi deyil, konkret hesablama modeli əsasında araşdırılır. Məqsəd kritik informasiya infrastrukturlarında yaranan kiber risklərin ölçülməsi, prioritetləşdirilməsi və risk azaldıcı tədbirlərdən sonra nəticələrin müqayisə edilməsidir. Bunun üçün Kibersuverenlik Risk İndeksi Modeli və Gözlənilən İllik Zərər modeli təklif olunur. Modeldə təhlükə intensivliyi, zəiflik səviyyəsi, təsir dərəcəsi, məruzqalma, aşkarlama qabiliyyəti, bərpa qabiliyyəti, idarəetmə yetkinliyi və xarici asılılıq kimi göstəricilər nəzərə alınır. Tədqiqatda elektron hökumət portalı, vətəndaş fərdi məlumat bazası, enerji idarəetmə sistemi, bank ödəniş infrastrukturu, dövlət bulud platforması və səhiyyə informasiya sistemi nümunəvi aktivlər kimi seçilmişdir. Aparılan hesablamalar göstərir ki, ən yüksək kibersuverenlik riski enerji idarəetmə sistemi, vətəndaş məlumat bazası və dövlət bulud platforması üzrə müşahidə olunur. Risk azaldıcı tədbirlərdən sonra isə bütün aktivlər üzrə risk səviyyəsinin azaldığı, lakin bəzi sistemlərin hələ də yüksək nəzarət tələb etdiyi müəyyən edilmişdir.

МЕКТЕП МАТЕМАТИКА КУРСЫНДА САНДАРДЫ ЖУЫҚТАУҒА АРНАЛҒАН ЕСЕПТЕРДІҢ ПРАКТИКАЛЫҚ ҚОЛДАНЫСТАРЫ

Бөрібай Ғалымжан Сабитұлы — Sun, 17 May 2026 00:00:00 +0000

Бұл мақалада мектеп математика курсындағы сандарды жуықтау тақырыбының практикалық маңызы қарастырылады. Жуықтап есептеу, дөңгелектеу, абсолют және салыстырмалы қателіктер ұғымдарының күнделікті өмірдегі, техникадағы, экономикадағы және жаратылыстану ғылымдарындағы қолданылуы талданады. Сонымен қатар оқушылардың функционалдық сауаттылығын қалыптастыруда жуықтау есептерінің рөлі айқындалып, практикалық мазмұндағы есептердің үлгілері ұсынылады.

TERMOELEKTRON EMİSSİYASINDA DOYMA CƏRƏYANININ KVANT – MEXANİKİ TƏSVİRİ

Cəfərova A.V., Orucov A.K. — Sun, 17 May 2026 00:00:00 +0000

Дойма ъяряйанынын нязяри щесабланмасына бахаг.Сцрятляри топлананлары вя интервалларында олан електронларын консентрасийасыны иля ишаря едяк. Бу електронларын х оху бойунъа сятщя дцшян сели

олар. Айдындыр ки, металдан еля електронлар чыхаъаг ки, онлар цчцн

mv_x²/2 > W_p

шярти юдянилсин. Квант механикасына эюря енержиси потенсиал чяпяри кечмяк цчцн кифайят едян електронларын щеч дя щамысы металы тярк едя билмир. Буну нязяря алмаг цчцн електронларын енержисиндян асылы олан потенсиал чяпярин шяффафлыг ямсалы адланан Д кямиййяти дахил едирляр. Д-нин енержидян асылылыьы мялум олмадыьындан онун орта гиймятини йазараг, (2) шярти юдянилдикдя металы тярк едян електрон сели цчцн (1)-дян

DIRECT-PROSPECTING TECHNOLOGY OF SATELLITE AND PHOTO IMAGES FREQUENCY-RESONANCE PROCESSING: RESULTS OF APPROBATION ON PROSPECTING BLOCKS AND SITES OF WELLS FOR HYDROGEN DRILLING IN FRANCE

Mykola Yakymchuk, Ignat Korchagin, Valery Solovyov — Sun, 17 May 2026 00:00:00 +0000

To demonstrate the operability and efficiency of direct-prospecting technology of frequency-resonance processing and interpretation of satellite images and photographs, the results of its testing within large blocks of hydrogen degassing and local areas of wells drilling in France are presented and analyzed. The developed and used mobile and low-cost technology include modified methods of frequency-resonance processing and decoding of satellite and photo images, vertical electric-resonance sounding (scanning) of a cross-section, as well as a method of integrated assessment of the prospects of hydrocarbons and hydrogen potential of large prospecting blocks and license areas. Separate methods of this direct-prospecting technology are based on the principles of the “substance” paradigm of geophysical research, the essence of which is to search for a specific substance - oil, gas, hydrogen, gold, zinc, etc. The surveyed in reconnaissance mode big blocks and local areas in different region of France are promising for detailed prospecting and drilling wells for natural hydrogen. Conclusions and recommendations of this nature were made taking into account the results of large-scale testing of direct-prospecting methods in areas and sites of visible hydrogen degassing in various regions of the globe. In the process of analyzing and comparing the results of the reconnaissance survey of the “Trois Evêchés” license block, local areas within it and implementing additional instrumental measurement procedures, a site with a basaltic volcanic structure was localized, within which 12 hydrogen-saturated layers were recorded by sounding the cross-section interval of 0-5 km. To further demonstrate the feasibility of the methods used, the article includes also the results of a reconnaissance survey of a hydrogen production site in Mali and detailed studies to locate sites for well drilling in Ukraine. Instrumental measurements have revealed the presence of a basaltic volcanic complex at a hydrogen production site in Mali. Fine-grained scanning of the section within a wellbore image at intervals of 0-2 km revealed 11 hydrogen-bearing strata of varying thickness. Within the survey block in Ukraine, during the frequency-resonance processing of satellite images of local sites of different areas in detailed mode (format), a zone of accumulation of hydrogen and living (healing) water was detected and localized. In the process of crushing satellite images into fragments of different sizes, the most promising zones (sites) for drilling exploratory wells were detected and localized. By scanning the section with steps of different sizes the thickness and depth of the most promising reservoirs with hydrogen, as well as living (healing) water were determined. The materials of the article, as well as the previously published results of experimental studies in various regions, indicate the advisability of using low-cost methods of frequency-resonance processing of satellite images and photographs to detect zones of hydrogen accumulation in areas of basalt volcano’s location, as well as in areas of hydrogen degassing. Detailed studies and drilling of wells in promising areas can be planned and carried out for hydrogen and living water at the same time. The obtained results of experimental work are also additional evidence in favor of "volcanic" model of the formation of various structural elements and the external appearance of the Earth, as well as deposits of combustible and ore minerals (including hydrogen and water). The use of mobile and low-cost technology will significantly speed up the exploration process for hydrogen, as well as reduce the financial costs for its implementation

The role of AI (artificial intelligence) in modern education system

Nargiz Firdovsi Sultan — Sun, 17 May 2026 00:00:00 +0000

Since the beginning of the twenty-first century, artificial intelligence systems, which have become integrated into the daily lives of people from all segments of society, have become an indispensable part of life. From computer-based systems used in the workplace to vacuum cleaners used for home cleaning, from vehicle navigation systems that determine routes to bank accounts that manage investment transactions, from shopping sites where orders are placed to telephones used for calls, artificial intelligence systems are used in many applications used in daily life (Özgeldi, 2019). Artificial intelligence systems, which are becoming increasingly important in today's world, are also having significant effects on people's perspectives on events, their understanding of entertainment, and their lifestyles, in addition to their daily activities and work roles (Altun, 2019). Social media platforms such as Facebook, Twitter, and Netflix, which constitute some of the largest companies of today and have transferred the social structure and life of the modern world to virtual environments, have based their work plans on artificial intelligence (Özgeldi, 2019). Today, small businesses, large companies, organizations, and governments that want to survive for many years and aim for lasting success are obliged to develop and use artificial intelligence systems. Artificial intelligence systems, in general, are cognitive regulators that can help institutions and organizations make more accurate and effective decisions by processing big data. These systems can be used in every field, from human resource planning to the development steps that states will take. The use of artificial intelligence systems is essential for processing, classifying, monitoring, scaling, organizing, and making correct decisions on information that is important for states (Aydın, 2019). Therefore, states that want to dominate the future must use these systems. Developed countries, aware of this situation, are restructuring their education systems to develop and disseminate artificial intelligence systems. Countries that have achieved significant success in the field of artificial intelligence, such as China and America, have transformed their education systems towards the use and development of artificial intelligence systems (Knox, 2020). This study examines the concrete development of increasingly widespread artificial intelligence systems, their relationship with human intelligence, and their impact on the education system.

BUİLDİNG A SUSTAİNABLE FİNANCİAL SYSTEM: A CASE STUDY OF AZERBAİJAN”S NASCENT GREEN BOND MARKET

Halima Sadigova — Sun, 17 May 2026 00:00:00 +0000

Based on existing academic literature, green banking can primarily evolve along three directions: green product development, green corporate social responsibility, and green internal processes This study qualitatively evaluates the commitment of seven top performing banks in Azerbaijan to green banking initiatives and categorizes their activities across these dimensions. The results of the content analysis illustrate that the banks under study demonstrated the strongest commitment in the areas of green products and corporate social responsibility. The adoption of green banking practices is anticipated to expand within the banking sector of Azerbaijan in the foreseeable future. Moreover, this article empirically examines the impact of environmental performance, primarily related to the internal processing category of business operations and assessed by resource consumption, on the profitability of the top two banks in Azerbaijan. The results reveal that, after controlling for bank size, environmental indicators do not exert a statistically significant impact, either positive or negative, on the profitability of these banks. Notably, energy consumption and GHG emissions exhibited the most considerable negative association, while only water consumption demonstrated a positive relationship with profitability. These findings support the tenets of Legitimacy theory and align with the findings of previous studies

ДИАГНОСТИКА ПРОФЕССИОНАЛЬНОГО ВЫГОРАНИЯ И МОТИВАЦИИ У УДАЛЁННЫХ СОТРУДНИКОВ: МЕТОДОЛОГИЧЕСКИЕ ПОДХОДЫ И ИНСТРУМЕНТЫ ИЗМЕРЕНИЯ

Янышева Найля Сапаргалитовна — Sun, 17 May 2026 00:00:00 +0000

Настоящая статья посвящена анализу методологических подходов и конкретных диагностических инструментов, применяемых для измерения профессионального выгорания и трудовой мотивации у сотрудников, занятых в дистанционном формате. В условиях активного распространения удалённой занятости перед исследователями и HR-специалистами остро встаёт проблема надёжного и валидного измерения данных конструктов с учётом специфики цифровой рабочей среды. В статье рассматриваются основные психодиагностические инструменты — Maslach Burnout Inventory (MBI), Oldenburg Burnout Inventory (OLBI), Copenhagen Burnout Inventory (CBI) — и анализируются их возможности и ограничения применительно к дистанционным контекстам. Отдельное внимание уделяется методам диагностики мотивации: Шкале базовых психологических потребностей (BPNS), опроснику рабочей мотивации (MWMS) и адаптированным инструментам, разработанным в рамках теории самодетерминации. Обсуждаются методологические вызовы, возникающие при проведении онлайн-диагностики, включая проблемы репрезентативности выборок, социальной желательности ответов и кросс-культурной инвариантности шкал. Предлагается комплексная методологическая модель диагностики, интегрирующая количественные и качественные методы сбора данных и позволяющая получить целостный профиль мотивационно-ресурсного состояния удалённого сотрудника. Результаты анализа могут служить основой для разработки эмпирического исследования в рамках диссертационной работы по данной теме.

Sustainable Development Strategy for Chinese Infrastructure Firms in Central Asia

Tian Qi — Sun, 17 May 2026 00:00:00 +0000

Under the framework of the Belt and Road Initiative (BRI), efficient cross-border infrastructure investment and operation have emerged as a core pillar underpinning economic and trade cooperation between China and Central Asian nations. The traditional extensive development model adopted by Chinese infrastructure firms operating in Central Asia is facing growing constraints from geopolitical risks, environmental regulations, social governance requirements, and regional sustainable development goals. This study explores a systematic path for the sustainable development of Chinese infrastructure firms in the Central Asian market.
Based on in-depth case studies and field interviews, the research finds that green infrastructure development, ESG governance, geopolitical risk management, and localized operation constitute the core practical focuses in this field. On this basis, the study identifies the core opportunities for Chinese infrastructure firms in Central Asia, sorts out the major challenges they encounter, and ultimately constructs a five-dimensional sustainable development strategic system (its core logic is rooted in the three dimensions of economic, environmental and social sustainability), along with targeted implementation paths for enterprises.

Evaluation of the Impact of Prevalent Risks in the Real Estate Development Industry: A Comparative Study of the USA, UK, and Azerbaijan

Parvin MURADLİ — Sun, 17 May 2026 00:00:00 +0000

Real estate development is exposed to a combination of financial, regulatory, construction, market, legal and environmental risks, yet comparative research often focuses on mature markets and treats emerging economies as peripheral cases. This study is needed because developers, lenders and policymakers increasingly operate in cross-border environments where the same risk category produces different impacts depending on institutional depth, credit conditions, land governance and construction-market capacity. The aim of the study is to evaluate the impact of prevalent risks in the real estate development industry through a comparative analysis of the USA, the UK and Azerbaijan. The study adopts a conceptual and applied comparative design. Data were obtained from recent official statistics, central-bank and market reports, and academic literature; measured variables include financing risk, construction-cost risk, regulatory risk, demand and affordability risk, climate and insurance risk, and legal/land risk. The analysis uses documentary review, comparative risk mapping and a five-point impact-probability scoring matrix. Planning risk is most critical in the UK, affordability and insurance risk in the USA, and title/infrastructure risk in Azerbaijan. The study is limited by the absence of primary developer survey data and by differences in national statistical classifications. The results recommend stronger risk registers, scenario-based feasibility analysis, permitting reform, cost-indexed contracts and improved market-data transparency. Future research should test the proposed scoring model with developer-level survey or project-level financial data.

ЭКOНOМИЧЕСКOЕ СOСТOЯНИЕ НЕФТЕПЕРЕРAБOТКИ В КAЗAХСТAНЕ: НA ПРИМЕРЕ ТOO «AНПЗ»

Беккaлиев Мухaммaд Бaуыржaнулы, Магай Татьяна — Sun, 17 May 2026 00:00:00 +0000

В стaтье рaссмaтривaются особeннoсти соврeмeнного состояния нeфтeперерабатывающей отрaсли, при этом в кaчeстве основного примeра взятa дeятельность ТОО «Aтырауский нeфтеперeрабатывающий зaвод». В цeнтрe внимaния нaходится то, кaк формируются основные группы зaтрат и кaкие обстоятeльства окaзывaют нa них нaиболее зaмeтное влияниe. Отдeльный интeрeс прeдставляет влияниe цeнового рeгулировaния, поскольку имeнно оно во многом опредeляет прeделы, в которых прeдприятие можeт поддeрживать экономическую устойчивость. Для болeе широкого понимания ситуации были сопоставлeны дaнные о зaрубежных подходaх к перeработке нeфти, что позволило выдeлить сущeственные отличия мeжду отeчественными прeдприятиями и крупными мeждународными НПЗ. Кромe анализируeмых экономичeских фaкторов, рaссматриваются и тeхнологические особeнности зaвода, нaпример глубинa перeработки, потрeбление энeргии и использовaниe цифровых инструмeнтов в ходe производствeнных опeраций. По итогам исслeдования обозначены направления, которые могут способствовать повышению эффективности работы: совершенствование отдельных элементов затратной структуры, развитие аналитической поддержки решений и постепенное усиление нефтехимического блока. Выводы показывают, что переход к более гибкой и технологичной модели управления становится важным условием устойчивости предприятий отрасли в изменяющейся экономической среде

BUSINESS EFFICIENCY IN THE CONTEXT OF THE IMPLEMENTATION OF FINANCIAL DIGITAL TECHNOLOGIES

Liu Jianhong, Doszhan Raigul — Sun, 17 May 2026 00:00:00 +0000

The purpose of the research is to provide a theoretical justification and practical implementation of measures aimed at improving business efficiency in the context of the integration of financial digital technologies. The study aims to identify the mechanisms of the impact of financial digital technologies on key performance indicators of organizations.

The relevance of this topic is due to the rapid development of the digital economy, the expansion of the use of financial technologies, the automation of financial processes and the need for businesses to adapt to the new competitive environment, where digitalization is becoming a key factor for sustainable growth and increased resource management efficiency.

The scientific novelty of the research lies in the systematization of approaches to assessing the impact of financial digital technologies on business efficiency, as well as in identifying the relationship between the level of digitalization of financial processes and the improvement of operational, investment and management results of the enterprise. The research question is as follows: how does the introduction of financial digital technologies affect the improvement of business efficiency and which mechanisms ensure the greatest return from their use?

In accordance with the purpose and the research question, the following tasks were defined:

To analyze the theoretical foundations and modern approaches to the concept of digital financial technologies and business efficiency, as well as to identify the main directions of their development in the digital economy. Identify and substantiate the mechanisms of the impact of digital financial technologies on business performance indicators, including operational, financial and managerial components, as well as identify key factors that maximize the effect of their implementation.

PSYCHOLOGICAL UTILITY AND PREFERENCE FORMATION IN IMMERSIVE CONSUMPTION: A BEHAVIORAL ECONOMIC STUDY BASED ON FLOW EXPERIENCE

Liu Rubing, Abinova Alfiya — Sun, 17 May 2026 00:00:00 +0000

In the context of digitalization and the active development of interactive technologies, the forms of interaction with products and services are undergoing significant changes. Consumers are moving from passive perception to a deeper and more engaged experience. Technologies such as virtual and augmented reality, video games, and interactive media create new forms of interaction between the consumer and the product.

At the center of this process is the phenomenon of "flow", described by Mihai Csikszentmihalyi, in which a person is completely immersed in activity, loses the sense of time and focuses on the current process [1]. In the context of behavioral economics, this phenomenon is of particular interest because it can significantly affect subjective usefulness and preference formation.

Traditional economic models are based on the assumption of stability and rationality of consumer preferences. Empirical research shows that in conditions of high consumer engagement, their preferences can be dynamic and context-dependent. Immersive consumption can enhance consumers emotional reactions, change their perception of the value of products, and shape new behaviors. This requires a revision of classical approaches to utility analysis.

EFFECTIVE INCENTIVE STRATEGIES FOR GENERATION Z EMPLOYEES: AN ANALYSIS OF NEEDS AND PRACTICAL SOLUTIONS

Su Zihao, Kupeshova Saule — Sun, 17 May 2026 00:00:00 +0000

The relevance of this study is due to the rapid changes in the labor market, as well as an increase in the proportion of generation Z employees who are actively shaping the modern work environment.

Representatives of Generation Z have specific values, expectations, and behaviors that differ from previous generations. They are focused on flexibility, rapid career growth, digitalization of processes, work-life balance, as well as meaningful and meaningful activities. In this regard, traditional methods of staff motivation are becoming less effective, which requires the development of new incentive strategies that take into account the characteristics of generation Z.

The scientific novelty of the research lies in the systematization and clarification of the key motivational factors characteristic of generation Z in the context of the modern organizational environment. The study also suggests a practice-oriented approach to the formation of a hybrid incentive system that combines tangible and intangible tools with an emphasis on digital and personalized engagement mechanisms. The purpose of the study is to identify and substantiate the most effective incentive strategies for Generation Z employees based on an analysis of their needs and work behavior characteristics.

XARİCİ VALYUTA MƏZƏNNƏLƏRİNİN İDARƏ OLUNMASI VƏ MAKROİQTİSADİ SABİTLİYƏ TƏSİRİ

Axundlu Musa Arif oğlu — Sun, 17 May 2026 00:00:00 +0000

Xarici valyuta məzənnəsi müasir iqtisadi münasibətlər sistemində mühüm yer tutur. O, sadəcə bir valyutanın digər valyuta ilə dəyişdirilmə nisbəti deyil, həm də ölkənin iqtisadi vəziyyətini, xarici ticarət imkanlarını, maliyyə sabitliyini və bazar iştirakçılarının gözləntilərini əks etdirən əsas göstəricilərdən biridir. Valyuta məzənnəsində baş verən dəyişikliklər idxal və ixrac qiymətlərinə, inflyasiyaya, investisiya mühitinə və əhalinin alıcılıq qabiliyyətinə birbaşa təsir göstərir. Qloballaşma şəraitində valyuta məzənnəsinin idarə olunması daha da mürəkkəbləşmişdir. Kapital axınlarının sürətlənməsi, beynəlxalq ticarətin genişlənməsi, enerji qiymətlərindəki dəyişikliklər və qlobal maliyyə bazarlarında yaranan qeyri-sabitlik ölkələrin məzənnə siyasətinə ciddi təsir edir. Bu səbəbdən valyuta məzənnəsinin sabitliyi yalnız maliyyə sahəsinin deyil, bütövlükdə milli iqtisadi təhlükəsizliyin əsas istiqamətlərindən biri kimi qiymətləndirilir. Məqalədə xarici valyuta məzənnəsinin iqtisadi mahiyyəti, onun formalaşmasına təsir edən əsas amillər, məzənnə rejimləri və idarəetmə mexanizmləri təhlil edilir. Xüsusilə Azərbaycan kimi enerji gəlirlərindən asılı iqtisadiyyatlarda valyuta məzənnəsinin sabitliyinin qorunması makroiqtisadi tarazlığın təmin edilməsi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır .

RƏQƏMSAL TRANSFORMASIYA ŞƏRAITINDƏ ELEKTRON DÖVLƏT VƏ ELEKTRON DEMOKRATIYA

Şirin Əhmədov Qurbanoviç — Sun, 17 May 2026 00:00:00 +0000

Bu məqalədə rəqəmsal transformasiya şəraitində elektron dövlət və elektron demokratiyanın nəzəri, metodoloji və tətbiqi çərçivələri geniş şəkildə təhlil edilmişdir. Araşdırmada elektron dövlətin idarəetmə proseslərinə təsiri, xidmətlərin rəqəmsallaşdırılması, vətəndaş məmnuniyyətinin formalaşması və informasiya təhlükəsizliyi məsələləri sistemli yanaşma ilə qiymətləndirilmişdir. Elektron demokratiyanın ictimai iştirak imkanlarını genişləndirdiyi, qərarvermə prosesini şəffaflaşdırdığı və dövlət–cəmiyyət əlaqələrini gücləndirdiyi göstərilmişdir. Məqalədə həmçinin müxtəlif ölkələrin təcrübələri müqayisəli şəkildə araşdırılmış və Azərbaycan üçün aktual olan problemlər və inkişaf perspektivləri müəyyən edilmişdir. Təhlil nəticəsində məlum olmuşdur ki, rəqəmsal idarəçilik yalnız texnoloji yenilənmə deyil, həm də sosial, hüquqi və təşkilati mühitin kompleks dəyişməsi ilə müşayiət olunan çoxşaxəli prosesdir. Eyni zamanda kibertəhlükəsizlik, rəqəmsal savadlılıq, infrastruktur bərabərsizliyi və ictimai iştirak səviyyəsi kimi məsələlər elektron dövlət və elektron demokratiyanın davamlı inkişafına birbaşa təsir edən əsas amillər kimi qiymətləndirilmişdir. Məqalənin sonunda mövcud vəziyyət əsasında səmərəli tətbiq üçün nəzərdə tutulan təkliflər təqdim edilmişdir.

Ілияс Жансүгіровтің «Құлагер» поэмасындағы ұлттық дәстүрлер, наным-сенімдер және мифологиялық мотивтердің көркемдік-тілдік ерекшеліктері

Tursynbayeva Nurgul Ulykbekqyzy, Nabi Symbat Suyindikqyzy, Tulekova G. — Sun, 17 May 2026 00:00:00 +0000

Бұл мақалада Құлагер поэмасындағы ұлттық дәстүрлер, наным-сенімдер және мәдени құндылықтар ғылыми тұрғыдан талданады. Зерттеуде қазақ халқының жылқы культі, ат бәйгесі, серілік дәстүрі және руаралық қатынастар сияқты әлеуметтік-мәдени элементтері қарастырылады. Сонымен қатар поэмадағы мифологиялық ойлау жүйесі халықаралық деңгейде грек мифологиясындағы Пегас және түркілік Тұлпар бейнелерімен салыстырылады. Мақалада Құлагер образының тек ұлттық емес, жалпыадамзаттық мәдени архетип ретіндегі мәні ашылады.

АҒЫЛШЫН ТІЛІ САБАҒЫНДА ЭМОЦИОНАЛДЫ ИНТЕЛЛЕКТІ ДАМЫТУ ЖОЛДАРЫ

Насимуллина А.Б., Парухов Ж.Р. — Sun, 17 May 2026 00:00:00 +0000

Бұл мақалада ағылшын тілі сабағында оқушылардың эмоционалды интеллектісін дамыту жолдары қарастырылады. Эмоциялық зерде ұғымының мәні, оның оқыту үдерісіндегі маңызы мен рөлі нақты мысалдар, әдіс-тәсілдер арқылы баяндалады. Шынайы тәжірибеден алынған деректер мен сабақта қолданылатын инновациялық амалдар негізінде мұғалімнің эмоционалды тәрбиеші ретіндегі рөлі көрсетіледі.

ҚАЗАҚ ХАЛҚЫНЫҢ ҰЛТТЫҚ САЛТ-ДӘСТҮРЛЕРІНІҢ МИФОЛОГИЯЛЫҚ АСПЕКТІЛЕРІ ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ СЕМАНТИКАЛЫҚ МӘНІ

Рахимова Гульнара Дүйсенқызы — Sun, 17 May 2026 00:00:00 +0000

Бұл мақалада қазақ халқының ұлттық салт-дәстүрлерінің мифологиялық негіздері мен семантикалық мәні кешенді түрде зерттеледі. Зерттеу барысында түркі халықтарының мифологиялық дүниетанымы, номадтық мәдениеттің ерекшеліктері, салт-дәстүрлердің символдық жүйесі және оның тәрбиелік маңызы талданады. Мақалада Ұмай Ана, Көк Бөрі, шаңырақ, бақан секілді мифологиялық образдар мен мәдени символдардың дәстүрлік рәсімдердегі қызметі ашылады. Семиотика, мифология және мәдениеттану тұрғысынан қазақ дәстүрлерінің синкреттік сипаты – зороастризм, шаманизм және ислам дінінің ықпалының сіңісуі зерделенеді. Наурыз мерекесі, отқа май құю рәсімі, бақан семантикасы, ою-өрнек символикасы арнайы талдауға алынады. Зерттеу нәтижелері қазақ мәдени жадының негізі ретінде салт-дәстүрлердің философиялық-мистикалық астарының бүгінгі күнге дейін маңыздылығын сақтап отырғандығын дәлелдейді.

THE ROLE OF ARTIFICIAL INTELLIGENCE AND NEURAL NETWORK TECHNOLOGIES IN DEVELOPING THE COMMUNICATIVE COMPETENCE OF UNIVERSITY STUDENTS IN THE CONTEXT OF DIGITAL TRANSFORMATION

Ersultan U. Emberdiyev — Sun, 17 May 2026 00:00:00 +0000

This article examines the transformative impact of Artificial Intelligence (AI) and neural network technologies on the development of communicative competence among university students. In the era of digital transformation, traditional pedagogical models are being augmented by intelligent tutoring systems, large language models (LLMs), and adaptive learning platforms. This research explores how these technologies facilitate personalized feedback, simulate real-world linguistic interactions, and lower affective filters in language acquisition and professional communication. Through a mixed-methods approach, the study evaluates the efficacy of AI-driven tools in enhancing sociolinguistic, strategic, and discourse competencies. Preliminary findings suggest that while AI significantly accelerates the acquisition of technical communication skills and provides a safe environment for iterative practice, it also necessitates a shift in the conceptualization of digital literacy. The paper argues for a balanced integration of AI that preserves the human-centric nature of communication while leveraging computational power for linguistic precision and cultural simulation.

Correction of Dyslexia in Teaching English to Middle School Students

Amanzholova A. — Sun, 17 May 2026 00:00:00 +0000

This article examines the problem of dyslexia correction in teaching English to middle school students. The study analyzes the main learning difficulties experienced by students with dyslexia during English language acquisition, including problems related to reading, pronunciation, spelling, and vocabulary memorization. Special attention is given to the effectiveness of multisensory instruction, phonics-based activities, contextual learning, and interactive teaching methods. The article also discusses the importance of supportive classroom environments and individualized instruction in improving students’ communicative competence and academic performance

Identifying Dyslexia in Middle School EFL Classrooms

Amanzholova A. — Sun, 17 May 2026 00:00:00 +0000

This article examines the process of identifying dyslexia in middle school EFL (English as a Foreign Language) classrooms. The study focuses on the main linguistic, cognitive, and behavioral signs of dyslexia that appear during English language learning. Special attention is given to the difficulties students experience in reading, spelling, pronunciation, and vocabulary acquisition. The article also discusses the role of teachers in early identification and highlights practical classroom strategies that may help recognize dyslexic learners more effectively

PREPARATION OF A COMPOSITION BASED ON PE FILLED WITH MINERAL COMPOUNDS AND MODIFIED WITH PVC

Irade Abdullayeva Gurban, Ramin Penahov Ramiz — Sun, 17 May 2026 00:00:00 +0000

modern industry requires constant improvement of the technical and consumer properties of polymeric materials for the production of a wide range of products. Obtaining and researching the properties of polymer mixtures based on already known large-tonnage polymers in order to obtain new polymer materials and expand the range of products is promising, since obtaining materials with new properties by synthesis is a long and labor-intensive process.Since polyethylene and polyvinyl chloride are the most commonly used materials in the production of disposable packaging and containers compared to other large-tonnage polymers, the issue of recycling these two materials is very relevant. In this context, a lot of research is being carried out and is being carried out on the possibility of combining PVC and PE in an alloy and obtaining compositional products from them.The obtained indicators are analyzed using a number of research methods on the prepared sample. These indicators were analyzed by the method of swelling rate, zol-gel fraction analysis, infrared spectroscopy

STUDY OF THE MECHANISM OF OXYCHLORINATION OF ETHYLENE-PROPYLENE ELASTOMER

Dr Ayralova Tamara, Yusifli Nazakat Sabuhi — Sun, 17 May 2026 00:00:00 +0000

Ethylene-propylene copolymers posses high chemical resistance, elasticity, and durability against environmental factors. However, their modification-specifically through the oxyclorination method opens opportunities for the targeted alteration of their properties, thereby expanding their potential for industrial application.
In light of increasing requirements for environmental safety, the development of energy-efficient and ecologically safe oxychlorination methods is of particular importance. Researching the oxychlorination processes of ethylene-propylene based organic compounds contributes to the advancement of scientific understanding and the creation of novel materials.
This article examines the mechanism of oxidative chlorination of ethylene-propylene elastomers.

Investigation of the Oxidative Chlorination Process of Butylene-Based Organic Compounds

Tamara Ayralova, Zahra Suleyman Kazymbekova — Sun, 17 May 2026 00:00:00 +0000

This study investigates the features of low-temperature liquid-phase oxidative chlorination of butylene elastomer in the presence of the HCl–H₂O₂ system. Hydrochloric acid (HCl) was used both as a chlorinating agent and catalyst, while perhydrol (a concentrated aqueous solution of hydrogen peroxide) acted as the oxidizing agent. The mechanisms of formation of the active chlorinating complex, as well as the influence of temperature, reagent concentration, and process duration on the degree of chlorination and the properties of the final product, were examined. It was shown that the HCl–H₂O₂ system provides efficient chlorination of the elastomeric matrix without significant destruction of the polymer chain. The obtained results confirm the перспективность of the low-temperature liquid-phase method for producing modified butylene elastomers with improved physicochemical characteristics.

ДЕНСАУЛЫҚТЫ ЖАҚСАРТУҒА ЖӘНЕ ТАМАҚТАНУҒА БАЙЛАНЫСТЫ АУРУЛАРДЫҢ АЛДЫН АЛУҒА БАҒЫТТАЛҒАН ФЕРМЕНТТЕЛГЕН КҮРІШ КЕБЕГІМЕН БАЙЫТЫЛҒАН ФУНКЦИОНАЛДЫ НАН-ТОҚАШ ӨНІМДЕРІН ЖАСАУ ПЕРСПЕКТИВАЛАРЫН ҒЫЛЫМИ НЕГІЗДЕУ

Sun, 17 May 2026 00:00:00 +0000

Қазіргі таңда функционалды тағам өнімдерін дамыту алиментарлық тәуелді аурулардың, соның ішінде семіздік, қант диабеті және жүрек-қан тамыр патологияларының алдын алуда маңызды ғылыми бағыт болып табылады. Әдеби деректерді талдау көрсеткендей, күнделікті тұтынатын нан-тоқаш өнімдерін биологиялық белсенді компоненттермен байыту тиімді тәсілдердің бірі болып саналады. Осы тұрғыдан күріш кебегін пайдалану ерекше қызығушылық тудырады. Ферментация процесі шикізаттың қоректік құндылығын арттырып, биожетімділігін жақсартады, антиоксиданттық қасиеттерін күшейтеді және өнімнің сіңімділігін жоғарылатады. Осылайша, ферменттелген күріш кебегімен байытылған нан-тоқаш өнімдерін әзірлеу халық денсаулығын нығайтуға бағытталған ғылыми негізделген және перспективалы бағыт болып табылады

ABŞERONDA SOLUXDURULMUŞ ÜZÜMLƏRDƏN TƏBİİ QIRMIZI ŞƏRAB İSTEHSALININ BİOKİMYƏVİ VƏ TEXNOLOJİ TƏDQİQİ

İsmayılova Cəmilə Vüsal qızı, Vüqar Şahbaba Mikayılov oğlu — Sun, 17 May 2026 00:00:00 +0000

Tədqiqat Abşeron yarımadasında yüksək temperatur və su qıtlığı səbəbindən üzüm gilələrində şəkərlənmənin zəifləməsi problemini aradan qaldırmaq məqsədilə soluxdurma üsulunun tətbiqini araşdırır. Üzümlər 20–22% şəkərliliklə yığıldıqdan sonra kölgədə, hesir üzərində və tarpaulin altında 20–25 gün soluxdurularaq şəkərin 30–35%-ə yüksəlməsinə nail olunur. Soluxdurma nəticəsində quru maddələrin konsentrasiyası artır, fenolik və aromatik tərkib zənginləşir və yüksək ekstraktlı təbii qırmızı şərab əldə edilir. Analizlər göstərir ki, soluxdurma şirə və şərab çıxımını azaltsa da, keyfiyyəti yüksəldir və Amarone tipli şərabların istehsalına uyğun məhsul alınır. Nəticələr Abşeronda soluxdurulmuş üzümdən yüksək keyfiyyətli təbii qırmızı şərab istehsalının texnoloji və iqtisadi cəhətdən səmərəli olduğunu təsdiq edir.

PAXLALI DƏNLƏRİN UNUNDAN İSTİFADƏ EDƏRƏK ÇÖRƏK-BULKA MƏMULATLARININ QİDALILIQ DƏYƏRİNİN ARTIRILMASI

Kərim Ağalarlı, Təranə Ağayeva — Sun, 17 May 2026 00:00:00 +0000

“Paxlalı dənlərin unundan istifadə edərək çörək-bulka məmulatlarının qidalılıq dəyərinin artırılması” mövzusu müasir qida sənayesində sağlam və funksional məhsulların hazırlanması baxımından aktualdır. Paxlalı bitkilər, xüsusilə noxud, mərci, lobya və soya yüksək miqdarda bitki mənşəli zülal, qida lifləri, mineral maddələr və vitaminlərlə zəngindir. Bu səbəbdən onların un şəklində çörək-bulka məmulatlarının tərkibinə əlavə edilməsi məhsulun bioloji və qidalılıq dəyərini artırır.

Tədqiqatın əsas məqsədi paxlalı dən unlarının çörək-bulka məmulatlarının keyfiyyətinə, kimyəvi tərkibinə və qida dəyərinə təsirini araşdırmaqdır. Bu unların buğda unu ilə müəyyən nisbətlərdə qarışdırılması nəticəsində məhsulun zülal miqdarı artır, lif tərkibi yüksəlir və daha faydalı qida məhsulu əldə olunur. Eyni zamanda belə məhsullar sağlam qidalanma, uşaq və pəhriz qidası üçün də əhəmiyyətli hesab edilir.

Ultra-Rare and Hyper-Rare Genetic Diseases at the Edge of Discovery: Molecular Mechanisms, Epidemiology, Genomic Architecture, and Translational Challenges

Sun, 17 May 2026 00:00:00 +0000

Ultra-rare and hyper-rare diseases occupy the least populated yet most intellectually revealing frontier of human pathology. Although each individual condition affects only a handful of patients, these disorders expose indispensable biological pathways with a degree of mechanistic resolution that is often unattainable in common multifactorial disease. Current epidemiologic analyses indicate that rare diseases as a whole affect 3.5–5.9% of the global population and are predominantly genetic and frequently pediatric in onset, while conceptual work suggests that ultra-rare and hyper-rare entities likely outnumber the better characterized orphan conditions now catalogued. In this review-style opening section, we frame the field through representative disorders that illuminate distinct pathogenic logics. NGLY1 deficiency demonstrates how failure of cytosolic deglycosylation and endoplasmic reticulum-associated protein quality control disrupts neurodevelopment, growth, hepatic homeostasis, and systems-level proteostasis. MIRAGE syndrome, caused by gain-of-function SAMD9 variants, reveals an unusual biology in which primary growth repression is partially countered by somatic rescue mechanisms, including monosomy 7, secondary loss-of-function events, and revertant mosaicism. Fibrodysplasia ossificans progressiva illustrates the power of mechanism-led discovery, showing how activating ACVR1 variants reroute inflammatory and injury-responsive signaling toward progressive heterotopic ossification and developmental arthropathy. Across these examples, the major obstacles are not solely rarity but also ascertainment bias, diagnostic delay, incomplete natural-history capture, functional uncertainty of private variants, and the inadequacy of conventional trial paradigms for n-of-few populations. A modern framework for these diseases must integrate global registries, deep phenotyping, interoperable omics, variant-to-function pipelines, patient-derived experimental systems, and adaptive therapeutic strategies. Studied rigorously, ultra-rare diseases are not peripheral curiosities; they are compressed models of developmental biology, tissue repair, degeneration, and human genetic vulnerability (Nguengang Wakap et al., 2020).

СОЛЕУСТОЙЧИВОСТЬ РАСТЕНИЙ И КУЛЬТУРА IN VITRO: СОВРЕМЕННЫЕ ПОДХОДЫ И НАПРАВЛЕНИЯ ИССЛЕДОВАНИЙ

Өкімбек С.Б., Сапарбекова А.А. — Sun, 17 May 2026 00:00:00 +0000

Засоление почв является одним из наиболее значимых абиотических стрессовых факторов, ограничивающих рост, развитие, продуктивность и адаптационный потенциал растений, особенно в условиях аридных и семиаридных экосистем. Повышенная концентрация солей в корнеобитаемой зоне вызывает сложный комплекс физиологических, биохимических, клеточных и молекулярно-генетических нарушений, включая осмотический дисбаланс, ионную токсичность, нарушение минерального питания, снижение фотосинтетической активности и развитие окислительного стресса. В условиях глобальных климатических изменений, деградации земель и расширения площадей засолённых территорий изучение механизмов солеустойчивости растений приобретает особую научную и практическую значимость.
В данной обзорной работе систематизированы и интерпретированы современные научные данные, посвящённые молекулярным и физиолого-биохимическим механизмам адаптации растений к солевому стрессу. Рассмотрены сигнальные системы стресс-ответа, механизмы поддержания ионного и водного гомеостаза, процессы осмотической регуляции, антиоксидантной защиты, морфофизиологические адаптации, а также особенности устойчивости галофитных видов, включая представителей рода Haloxylon. Особое внимание уделено Haloxylon aphyllum как перспективному модельному объекту для изучения адаптации растений к экстремальным условиям засоления и засухи.
Отдельно проанализирован потенциал технологий культуры in vitro как современного биотехнологического инструмента для моделирования солевого стресса в контролируемых условиях, изучения клеточных и тканевых реакций растений, оценки регенерационного потенциала и селекции стрессоустойчивых форм. Показано, что применение методов in vitro расширяет возможности фундаментальных исследований в области физиологии и молекулярной биологии растений, а также создаёт предпосылки для разработки новых биотехнологических подходов в селекции, сохранении генетических ресурсов и восстановлении деградированных экосистем.
Проведённый анализ позволяет обобщить современные представления о механизмах солеустойчивости растений, определить актуальные направления дальнейших исследований и оценить перспективы интеграции клеточных технологий в практику растительной биотехнологии

СОВРЕМЕННОЕ СОСТОЯНИЕ И НАПРАВЛЕНИЯ РАЗВИТИЯ ВЫРАЩИВАНИЯ ЛИСТОВЫХ ОВОЩНЫХ КУЛЬТУР В ГИДРОПОННЫХ СИСТЕМАХ

Табанбаева Э., Алпамысова Г.Б. — Sun, 17 May 2026 00:00:00 +0000

Развитие технологий контролируемого растениеводства в последние годы определяет новые направления в производстве овощной продукции, среди которых особое место занимает гидропонное выращивание листовых культур. Использование гидропонных систем позволяет оптимизировать потребление водных и минеральных ресурсов, повысить эффективность использования производственных площадей, обеспечить стабильное качество растительной продукции и организовать круглогодичное производство независимо от сезонных и климатических ограничений. Особенно актуальным применение гидропонных технологий становится в условиях урбанизации, дефицита плодородных земель, климатических изменений и возрастающей потребности населения в функционально ценных растительных продуктах.
Целью данной обзорной работы является систематизация и научная интерпретация современных исследований, посвящённых гидропонному выращиванию листовых овощных культур, анализ основных факторов, определяющих рост, продуктивность и качество растений в условиях беспочвенного культивирования, а также оценка перспектив использования нетрадиционных листовых культур в гидропонном производстве.
Методологическую основу исследования составили методы герменевтического, сравнительного и концептуального анализа научных публикаций, представленных в международных научных базах данных Scopus, Web of Science, PubMed и Google Scholar. В ходе анализа рассматривались современные данные по влиянию состава питательных растворов, уровня pH, электропроводности, спектрального состава освещения, температуры, аэрации корневой зоны и типа гидропонной системы на физиологические, морфометрические и биохимические показатели листовых растений.
Полученные результаты подчёркивают перспективность расширения ассортимента гидропонных культур за счёт внедрения нетрадиционных листовых овощей, включая Rumex acetosa, а также необходимость дальнейшей интеграции физиологических, агротехнологических и биохимических подходов для оптимизации их промышленного выращивания.

DIGITALIZATION OF FESTIVE EVENTS IN PRESCHOOL EDUCATION: A BIBLIOMETRIC AND THEMATIC ANALYSIS

Yessemuratova D.Zh., Baikulova A.M. — Sun, 17 May 2026 00:00:00 +0000

This article examines the digitalization of festive events in preschool education through bibliometric and thematic analysis. The study aims to identify publication dynamics, leading countries, influential publications, citation patterns, and dominant thematic directions in this emerging interdisciplinary field. The research is based on scientific publications indexed in the Scopus database and analyzed using bibliometric methods. The relevance of the study is determined by the growing integration of digital technologies into preschool education, including cultural, creative, and event-based pedagogical activities. The findings show that scientific interest in the topic increased significantly after 2020, largely due to the rapid expansion of online and hybrid educational practices during the COVID-19 pandemic. The results indicate that Australia and Sweden are the leading countries in terms of publication activity, while Kazakhstan, Uzbekistan, and Kyrgyzstan are gradually entering the international research field. Citation analysis revealed that the most influential publications focus on digital storytelling, teacher digital competence, parental attitudes toward technology, augmented reality, online learning, and digital access to knowledge in preschool classrooms. The study concludes that digital technologies expand the pedagogical potential of festive events by supporting children’s creativity, communication, social participation, emotional development, and cultural identity formation. At the same time, the findings emphasize the need for developmentally appropriate and pedagogically balanced digital integration in preschool institutions.

TRANSFORMATION OF UNIVERSITY DIDACTICS IN THE ERA OF ARTIFICIAL INTELLIGENCE: NAVIGATING LEARNING

Zhumasheva S.S. — Sun, 17 May 2026 00:00:00 +0000

The rapid advancement of artificial intelligence technologies has become one of the key factors transforming contemporary higher education systems and reshaping traditional models of university didactics. The integration of AI-supported educational technologies, including generative artificial intelligence, adaptive learning systems, intelligent tutoring platforms, and automated educational support tools, has significantly changed the organization of teaching and learning processes within universities. In this context, the concept of learning navigation has gained increasing importance, reflecting students’ ability to independently manage educational trajectories, critically evaluate AI-generated information, and adapt to digitally mediated learning environments. The present study investigates the transformation of university didactics in the era of artificial intelligence and examines the role of learning navigation within higher education institutions in Kazakhstan. The study aims to analyze how artificial intelligence influences academic autonomy, learning motivation, digital literacy, and pedagogical interaction in university education. Particular attention is devoted to the empirical examination of students’ and academic staff’s perceptions regarding AI-supported educational practices and the transformation of teaching models in the context of digitalization. The research is grounded in constructivist and learner-centered educational approaches emphasizing active knowledge construction, self-regulated learning, and personalized educational pathways. A quantitative research design was employed using a structured questionnaire developed on the basis of international studies related to artificial intelligence in education, digital pedagogy, and educational technology adoption. The empirical study involved 312 respondents, including undergraduate students, master’s students, doctoral students, and university instructors from higher education institutions in Kazakhstan. Data collection was conducted between February and April 2026 through online survey distribution. The collected data were analyzed using SPSS Version 29 with the application of descriptive statistics, reliability analysis, Pearson correlation analysis, independent samples t-test, and multiple regression analysis. The findings demonstrated that artificial intelligence technologies are actively integrated into academic learning practices within universities in Kazakhstan. The majority of respondents reported frequent use of AI-supported tools for information retrieval, academic writing assistance, educational organization, and personalized learning support. The results revealed generally positive attitudes toward AI integration, particularly regarding flexibility of learning, access to educational resources, and enhancement of academic autonomy. Significant positive relationships were identified between AI usage, learning navigation, digital literacy, academic autonomy, and learning motivation. The regression analysis further confirmed that AI usage significantly predicts learning motivation and students’ ability to independently navigate educational environments

THE INFLUENCE OF SCRIPTED GAME TASKS ON FUNCTIONAL LITERACY IN TEACHING BIOLOGY

Dilmurat Aizhanar, Anargul Sailaubekovna Sharipkhanova — Sun, 17 May 2026 00:00:00 +0000

The article examines the influence of scenario-based game tasks on the development of students’ functional literacy in biology education. The study was conducted among 10th-grade students based on the ecology unit of the biology curriculum. Scenario-based game activities such as “Environmental Court,” “Saving the Ecosystem,” and “Environmental Debate” were implemented during the experimental instruction. The primary aim of the research was to determine the impact of game-based tasks on students’ ability to apply biological knowledge in real-life situations, analyze ecological problems, and make practical decisions. The pedagogical experiment method was employed in the study, and the results of the control and experimental groups were comparatively analyzed. The findings demonstrated that scenario-based game tasks effectively contribute to the development of students’ cognitive, analytical, practical-applied, and communicative skills. In addition, game technologies were found to increase students’ interest in the subject and activate their learning engagement. The results of the study provide a basis for considering scenario-based game tasks in biology education as an effective methodological tool for the development of functional literacy

Білім берудегі цифрлық технологиялар мен жасанды интеллекттің этикалық мәселелері

Сманова Улданай Калдыбаевна — Sun, 17 May 2026 00:00:00 +0000

Мақалада білім беру жүйесінде цифрлық технологиялар мен жасанды интеллектті қолдану барысында туындайтын негізгі этикалық мәселелер қарастырылады. Автор дербес деректерді қорғау, алгоритмдік әділдік, педагог рөлінің өзгеруі және академиялық адалдық мәселелеріне талдау жасайды. Сонымен қатар этикалық тәуекелдерді азайтудың педагогикалық жолдары ұсынылады

Conceptualization and terminologization of Problem based learning in education

Байкеева Дина Кадыржанқызы, Хайржанова А.Х. — Sun, 17 May 2026 00:00:00 +0000

The rapid development of technology and the globalization of society require high-quality experts in all fields. As these demands evolve, educational systems, teaching methods, and instructional technologies must also adapt to effectively prepare this “new” type of professional. One such approach is problem-based learning (PBL). Although often perceived as innovative, PBL is not a recent development; it originated in the late 1960s within medical education at McMaster Medical University. In the 1980s, the University of New Mexico introduced applied courses for several students, and then Harvard Medical School introduced this method into its teaching practice.

Over time, the PBL has expanded from medicine to many disciplines such as architecture, economics, pedagogy, music, law and political science. Today, it has become an integral part of modern teaching methodology worldwide and is applied across diverse academic fields.

The Secret of Healthy Living: An Academic Analysis of Scientific and Practical Approaches

Sun, 17 May 2026 00:00:00 +0000

Müasir dövrdə insanların həyat tərzi sürətlə dəyişir və bu dəyişikliklər sağlamlıq göstəricilərinə birbaşa təsir edir. Sağlam yaşam anlayışı yalnız xəstəliklərin olmaması deyil, həm də fiziki, psixoloji və sosial rifahın təmin olunması kimi qəbul edilir. Bu məqalədə sağlam yaşamağın əsas prinsipləri elmi baxımdan araşdırılmış, müxtəlif tədqiqatların nəticələri müqayisəli şəkildə təhlil edilmişdir. Məqalədə sağlam qidalanma, fiziki aktivlik, psixoloji sabitlik, yuxu rejimi və sosial münasibətlərin insan sağlamlığına təsiri araşdırılmışdır. Eyni zamanda mövzu ilə bağlı akademik ədəbiyyat icmalı təqdim edilmiş, metodoloji yanaşmalar izah edilmiş və nəticələr ümumiləşdirilmişdir. Sağlam həyat mövzusunda bir çox tədqiqatlar aparan King Collage xəstəxanasının Elmi Tədqiqat İnstitutunun araşdırmalarına rəhbərlik edən professor Robert Wale bidirir ki, insanın sağlamlığı haqqında ilkin məlumat toplamaq üçün bədənin bəzi nahiyyətlərinə diqqıt yetirmək xəstəlik haqqında bəzi təsəvvürlər yaradır

ЖЕКЕ ОҚЫТУ ДӘУІРІ: ЖАСАНДЫ ИНТЕЛЛЕКТ ӘР ОҚУШЫҒА АРНАЛҒАН МҰҒАЛІМ БОЛА АЛА МА?

Яхьяев Нурсултан Мухитович, Бримжанова С. С. — Sun, 17 May 2026 00:00:00 +0000

Мақалада жасанды интеллект (ЖИ) технологияларының білім беру саласындағы ең үлкен трансформациялық әлеуеті — әр оқушыға арналған дербес оқыту мүмкіндігі қарастырылады. Соңғы жылдары жүргізілген халықаралық мета-талдаулардың (Wang et al., 2024; 2025) нәтижелері ЖИ-ге негізделген адаптивті оқыту жүйелерінің оқу нәтижелерін айтарлықтай жақсартатынын дәлелдеп отыр. Қазақстан да 2026 жылы Президент Жарлығымен орта білім беру жүйесіне ЖИ-ні жаппай енгізу жолына түсті. Зерттеуде «ЖИ мұғалімнің орнын баса ала ма?» деген сұраққа жауап ізделеді және автор ЖИ-нің рөлін мұғалімді алмастырушы емес, оның мүмкіндігін күшейтетін «дидактикалық серіктес» ретінде қарастыруды ұсынады

БІЛІМ БЕРУ ҮДЕРІСІНДЕГІ ЦИФРЛЫҚ ТЕХНОЛОГИЯЛАР МЕН ЖАСАНДЫ ИНТЕЛЛЕКТ

Сманова Улданай Калдыбаевна — Sun, 17 May 2026 00:00:00 +0000

Мақалада білім беру үдерісіндегі цифрлық технологиялар мен жасанды интеллекттің рөлі, олардың педагогикалық мүмкіндіктері мен заманауи білім беру жүйесіне әсері қарастырылады. Цифрландыру жағдайында оқытудың мазмұны мен әдістерінің өзгеруі, білім алушылардың танымдық белсенділігі мен цифрлық құзыреттілігінің қалыптасуы талданады.

THE ROLE OF INNOVATIVE METHODS IN TEACHING ENGLISH AS A FOREIGN LANGUAGE

Narmina Sharifova — Sun, 17 May 2026 00:00:00 +0000

English occupies an important place in education, science, professional communication and international cooperation. For this reason, teachers of English as a foreign or second language increasingly need methods that develop not only grammatical knowledge but also communicative competence, motivation, learner autonomy and confidence. This article examines the role of innovative methods in teaching English and compares them with traditional teacher-centered approaches. The paper focuses on the pedagogical use of mobile devices, online dictionaries, authentic films, debate, conversation clubs and music-based activities. The discussion shows that these tools can enrich the language classroom when they are selected according to learners' level, learning objectives and classroom conditions. Innovative methods should not be used as decoration or entertainment only; they should create meaningful communication, encourage active participation and support the development of listening, speaking, vocabulary and intercultural awareness. The article concludes that a balanced combination of traditional and modern methods can make English lessons more effective, inclusive and learner-centered.