İqlim Dəyişikliyi və Yeni Pandemiyalar: Xəstəliklərin Coğrafi Xəritəsi Necə Dəyişir?

Abstract

Bəşəriyyət "Antroposen" adlanan yeni bir geoloji dövrə qədəm qoyub. Bu dövrün ən bariz xüsusiyyəti insan fəaliyyətinin yer kürəsinin ekosistemləri, iqlimi və bioloji müxtəlifliyi üzərində dominant qüvvəyə çevrilməsidir. 2025-ci ilin reallıqları göstərir ki, iqlim dəyişikliyi artıq yalnız fiziki mühiti (temperatur artımı, buzlaqların əriməsi) deyil, həm də planetin mikrobioloji mənzərəsini fundamental şəkildə dəyişir. Bioloji təhlükəsizlik anlayışı əvvəllər yalnız laboratoriya sızmaları və ya bioterrorizmlə məhdudlaşırdısa, bu gün o, ekoloji transformasiyanın ayrılmaz hissəsinə çevrilib.

İqlim dəyişikliyi patogenlər üçün "təkamül sürətləndiricisi" rolunu oynayır. Ekosistemlərin pozulması patogenləri öz təbii rezervuarlarından çıxararaq yeni coğrafi ərazilərə və yeni sahiblərə (insanlara) yönəldir. Bu proses "Bioloji Sürüşmə" kimi xarakterizə olunur. Biz artıq xəstəliklərin "coğrafi determinizminin" sonuna çatmışıq; yəni "tropik xəstəlik" anlayışı öz mənasını itirir, çünki tropiklər şimala doğru genişlənir. 2025-ci ildə bioloji təhlükəsizlik artıq milli sərhədlərlə deyil, ekoloji zonalarla ölçülür. Bu giriş, bəşəriyyətin üzləşdiyi bu görünməz təhlükənin miqyasını və iqlim siyasətinin əslində bir səhiyyə siyasəti olduğunu vurğulayır.